W roku 1941 Sztab Operacyjny Rosenberga wysyła z Paryża do Rzeszy 6.000 skrzyń wypełnionych dokumentami, a 30 wagonów wypełnionych skonfiskowaną sztuką jedzie na rozkaz Führera na południe Niemiec. Tą informacje umieszcza w tajnym raporcie z 1941 roku Gerhard Utikal – wtedy 29-latek pochodzący z małej wioski pod Ozimkiem o nazwie Grodziec, który robi w NDSAP zawrotną karierę i będzie miał znaczny udział w ludobójstwie kulturowym popełnionym przez hitlerowskie Niemcy. A zaczęło się niewinnie.
Powyżej strona tajnego raportu Gerharda Utikala z 1941 roku, źródło Bundesarchiv.
Friedrichsgrätz, tak się wtedy nazywał Grodziec, był spokojną kolonią braci czeskich, którzy w 18 wieku uciekli przed prześladowaniem religijnym z Austrii do Prus.
Utikal rodzi się w 1912 roku. W wieku 19 lat wstępuje do NSDAP, w wieku 23 lat publikuje antysemickie pismo „Der jüdische Ritualmord“, w którym podchwytuje i rozwija fake news tamtych czasów, że żydzi już zawsze zabijali chrześcijańskie dzieci w mordach rytualnych. Potem już tylko robi zawrotną karierę. W wieku 29 lat już nie tylko sieje propagandę, ale bierze czynny udział w ludobójstwie – pełni funkcję Reichshauptstellenleitera w Sztabie Operacyjnym Rosenberga, powołanym przez ideologa zagłady Alfreda Rosenberga do rabowania dóbr kultury.
Günther Haase w swojej książce „Kunstraub und Kunstschutz“ z roku 2008 pisze tak:
„Zlecenie na przeniesienie dóbr kultury dostał Sztab Operacyjny Rosenberga. 29-letni Gerhard Utikal pełnił w nim wysoką funkcję Reichshauptstellenleitera, a do realizacji rozkazu podlegały mu dwa referaty, organizacyjny i polityczny. Celem działalności sztabu była konfiskata dokumentów, dzieł sztuki, książek. W roku 1941 Reichshauptstellenleiter Utikal przesyła wielostronicowy tajny raport o działalności sztabu, w którym opisuje osiągnięcia sztabu.”
Odpis raportu znajduje się dziś w archiwum federalnym. We wstępie raportu Utikal zaznacza, że celem sztabu jest „konfiskata wszelkich koniecznych dokumentów, aby walczyć z ideologią zachodu”.
Do realizacji zadań specjalnych Utikal powołał sztaby specjalne, np. sztab Luwr, który koncentrował się na zbiorach tego muzeum. W muzeach szukał „bezpańskiej” sztuki żydowskiej i transportował ją do Rzeszy. Szczególną zdobyczą było ponad 1.000 przedmiotów ze zbiorów rodziny Rothschild. Sztuki i książek ze zbiorów żydowskich szukał także w kościołach, bibliotekach, archiwach. Utikal wycenił wartość zrabowanych przedmiotów na ponad 1 miliard franków. Referat biblioteczny konfiskował lub kupował zasoby, w celu przeniesieni ich do „Hohe Schule” – elitarnej ideologicznej szkoły wyższej NSDAP. Sztab specjalny sztuk pięknych miał na rozkaz Hitlera konfiskować pozostawioną przez żydów sztukę we współpracy z francuską policją (do 1944 zinwentaryzowano 21.903 dzieł sztuki, z tego 5.281 obrazów, pasteli, akwareli, rysunków). W raporcie przechwala się, jakie szczególne zdobycze sztab pozyskał, np. dokumenty loży masońskiej z wyspy Jersey.
Na zdjęciu pracownicy sztabu pakują dzieła w Villa Rothschild, źródło Jüdisches Museum Berlin
Haase w swojej książce „Kunstraub und Kunstschutz” zaznacza także, że w Holandii Sztab Operacyjny Rosenberga nie odnotowało takiego powodzenia jak we Francji, bowiem Holandia była po niemieckim zarządem cywilnym, poza tym Holendrzy skutecznie pochowali dzieła w wydmach, także dzieła właścicieli żydowskich.
Przerażająco brzmi rozporządzenie, na podstawie którego działał Utikal, oto jego treść:
„Dekret Führera.
Żydzi, wolnomurarze i połączeni z nimi światopoglądowo przeciwnicy narodowego socjalizmu są inicjatorami wojny skierowanej przeciw Rzeszy. Planowe zwalczanie tych sił jest koniecznym zadaniem wojennym. […] Sztab Operacyjny ma prawo w tym celu przetrząsać biblioteki, archiwa, loże i inne instytucje światopoglądowe i kulturalne na podbitych terenach w poszukiwaniu odpowiednich materiałów.”
Historia ma też drugi nasz lokalny wątek. Patricia Kennedy Grimsted w swoim artykule „Droga do Raciborza, grabież bibliotek i archiwów Europy przez Sztab Operacyjny Rosenberga” pisze, że 2 miliony z wspomnianych książek trafiły do centrum badawczego Sztabu Operacyjnego Rosenberga do Raciborza, skąd ponownie zostały zrabowane przez Armię Czerwoną i wywiezione do Rosji.
Struktura Sztabu Operacyjnego Rosenberga, źródło yadwashem
Po wojnie Utikal ukrywał się do 1947 roku, został schwytany i internowany w Dachau, w procesach norymberskich został przesłuchany a w Paryżu skazany za rabunek dzieł sztuki jako osoba głównie odpowiedzialna za działalność Sztabu Operacyjnego Rosenberga. W roku 1951 zwolniony został z więzienia, zmarł w Remscheid w 1981 roku.
Poniżej na zdjeciu: Utikal drugi z lewej, źródlo alamy
Poniżej: Archiwum w Norymbergii, jednostka dotycząca Gerharda Utikala z zasobów procesów norymberskich
Tajny raport Utikala z roku 1941 w oryginale
Joanna Ania Mrohs
Podoba Ci się, co robię? Szperanie i zamawianie materiałów z archiwów kosztuje. Chcesz mnie wesprzeć? Kup mi kawę. buycoffee.to/joannaaniamrohs
Kadłub / Kadlub 