Krótki wstęp teoretyczny za: Kazimierz Orzechowski „Chłopskie posiadanie ziemskie na Górnym Śląsku”
W 1807 roku Prusy wraz z edyktem regulacyjnym rozpoczęły reformę mającą na celu umożliwienie chłopom nabycia prawa własności do ziemi, która należała do feudała a którą dotychczas użytkowali.
„Ostatnim etapem uwłaszczenia chłopów na Śląsku w ramach reformy rolnej była tzw. reluicja, czyli znoszenie feudalnych ciężarów tych gospodarstw, które już przed początkiem reformy były chłopską własnością podległą lub (jak np. dziedziczna dzierżawa) były posiadane na warunkach do własności podległej silnie zbliżonych.
[…]
W marcu 1848 r. Śląsk ogarnęła ponowna fala walk rewolucyjnych. Pierwsze zarzewie rewolucji pojawiło się w pow. jeleniogórskim, w którym przed paru zaledwie laty (1844) miał miejsce potężny bunt tkaczy. Powstanie bardzo szybko rozprzestrzeniło się na cały powiat, wykroczyło poza jego granice, obejmując powiaty kamiennogórski, lwówecki, bolkowski, ziębicki, wołowski, oleśnicki, sycowski, oławski; z Górnego Śląska nyski, grodkowski, kluczborski, oleski, raciborski, rybnicki i strzelecki. Wśród postulatów wysuwanych przez chłopów powtarzały się niezmiennie: żądania zniesienia pańszczyzn, czynszów świadczonych w naturze i w pieniądzu, laudemiów, pańskich łowów, żądanie zwrotu gruntów oddanych panom w wyniku regulacji z pierwszej połowy XIX wieku, zniesienie serwitutów pańskich na chłopskich ziemiach itd. […] Tłumy złożone z kmieci, zagrodników, chałupników i bezrolnego proletariatu wiejskiego napadały pańskie dwory i pałace, dokonywały aktów samosądu na panach, ich urzędnikach, sołtysach itd. Ze szczególną zawziętością niszczone były księgi gruntowe i te panowie przede wszystkim przy pierwszych oznakach rewolucji starali się zabezpieczyć. Fakt to zrozumiały: księgi bowiem mieściły wpisy określające ilość i rodzaj obciążeń chłopskich.”
Z powyższego opisu widać, że uwłaszczenie przebiegało opornie (przede wszystkich dzięki panom ziemskim) na terenie Górnego Śląska. Mimo, iż pierwsze akty prawne wydano już w 1807 roku, proces przebiegał bardzo opornie i dopiero rewolucja 1848 wymusiła jego zakończenie.
Z tego powodu wspomniane zniesienie ciężarów feudalnych nastąpiło w Kadłubie na szarym końcu – dopiero w roku 1851.
Z tego okresu istnieje gruba księga o tytule ”Akten des Dominii Gross Stein betreffend der Rezesse von Kadlub”. A tamże kilka umów między hrabią Hyazinthem von Strachwitz jako właścicielem majątku rycerskiego Kadlub a chłopami z Kadłuba. Na mocy tych umów zamienili oni ciążące na nich obciążenia na rentę na rzecz feudała.
Co możemy z tych umów wyczytać?
Struktura posiadania/użytkowania prezentuje się w Kadłubie bardzo ubogo. Nie ma ani jednego wolnego kmiota. Wolny kmiot miał co najmniej jedną hubę ziemi, czyli co najmniej 16ha. Był na tyle zamożny, że mógł się wykupić wcześnie z poddaństwa.
Jednym plusem jest to, że mamy wtedy 3 wolnych zagrodników:
1. Franz Anderwald wolny zagrodnik parcela numer 1
2. Johann Koy wolny zagrodnik parcela numer 39
3. Valentin Anderwald wolny zagrodnik parcela numer 50
Zagrodnicy oprócz domu i ogrodu, posiadali trochę pola, co pozwoliło im zgromadzić niewielki kapitał i wykupić się wcześniej z poddaństwa, bowiem widnieją oni w umowie jako już wolni zagrodnicy.
Reszta wymienionych mieszkańców Kadłuba to w większości robotnicy świadczący robociznę na rzecz majątku pańskiego. Dzierżawili oni wyłącznie domek do hrabiego i pracowali w jego majątku. Tabela wymienia np.:
4. Valentin Ploch chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 42
5. Thomas Hasterok chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 45
6. małżeństwo Hedwig i Joseph Dlugosz chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 47
7. spadkobiercy Michaela Gospodarek chałupnika wykonującego robociznę parcela numer 41
A to:
Wdowa Marianna Gospodarek z domu Klyszcz ponownie zamężna z Johannem Hasterok, nieletnia Josepha Gospodarek, Katarina Gospodarek żonata z Johannem Piela, nieletnia Hedwig Gospodarek, nieletni Johann Gospodarek.
8. Franz Kuczera chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 18
9. małżeństwo Franz i Maria Hadrian chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 57
10. Mathias Pasternok chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 62
… i kolejni.
Z jakich obciążeń strony umowy wykupiły się w 1851 roku?
„Właściciele wyszczególnieni w poniższej tabeli byli zobowiązani do świadczenia na rzecz majątku rycerskiego Kadlub poniższych świadczeń w ramach pańszczyzny:
– do świadczeń pieniężnych (czynsz za dzierżawiony dom)
– do robocizny przy żniwach
– do kąpania i strzyżenia owiec
– do połowu w stawach
– do czyszczeni rowów
– do laudemium [opłata za przekazanie gospodarstwa] w wysokości 10%
– do transportu ryb
– do transportu żelaza
– do transportu węgla
– do robocizny tygodniowej
– do robocizny przy żniwach
Właściciel majątku rycerskiego był ze swojej strony zobowiązany do przekazywania deputatu w postaci korca żyta i gryki.
Znosi się tym samym wszystkie powyższe obciążenia.
Dla parceli 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25 znosi się czynsz sądowy (za sąd patrymonialny będący w gestii feudała) bez odszkodowania.
Znosi się również laudemium dla parceli 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 15, 18, 19 bez odszkodowania.”
Strachwitzowi jako właścicielowi ziemskiemu za zrzeczenie się ze swoich praw feudalnych przysługiwało odszkodowanie.
Chłopi więc zostali umownie zobowiązani do zapłaty renty do banku rentowego w ratach rozłożonych na 20 lat. Bank rentowy wypłacała całą kwotę odszkodowania Strachwitzowi.
Umowa zawiera tabele z wyszczególnieniem należnych rat. Np. wolny zagrodnik Valentin Anderwald musiał płacić roczną ratę w wysokości 21 talarów, co daje dziś kwotę około 3700 zł. Po 20 latach dawało to kwotę 74.000 zł w przeliczeniu.
Joanna Ania Mrohs
Kadłub / Kadlub 