Zwolnienie synów z wojska

Jak wiadomo, Fryderyk zaczął odbijać Śląsk od Austriaków w roku 1740. Gdy skończył, zastał spustoszony kraj. Aby temu zaradzić, rozpoczął między innymi akcję osadniczą, nazwaną później kolonizacją fryderycjańską, która diametralnie zmieniła nasz krajobraz.

W okresie panowania Fryderyka osiedlono w Prusach około 60 000 kolonistów, w tym również na Śląsku. Liczba ludności Śląska wzrosła z około 992 000 osób w roku 1740 do 1 327 000 osób w roku 1770. Koloniści pochodzili z różnych regionów, w tym z Czech, Moraw, Salzburga, Holandii, Saksonii, Hesji, Nadrenii i hugenotów.

Nowi osadnicy często byli fachowcami w zawodzie, jak np. bielarze w Spóroku, czy hutnicy w Ozimku. Wnieśli zaawansowane techniki rolnicze i rzemieślnicze, co doprowadziło do zwiększenia produktywności rolnictwa i rozwoju gospodarczego.

Archiwum w Opolu posiada ciekawą jednostkę pozwalającą na zbadanie ówczesnych przybyszów, a są to akta naturalizacji i zwolnienia ze służby wojskowej. Na mocy edyktu, Fryderyk wszystkim nowym osadnikom i fachowcom zapewnił między innymi wolność osobistą, zwolnienie synów ze służby wojskowej i wiele innych przywilejów.

Kim byli osadnicy opisani w aktach archiwalnych?

Pierwsze akta z roku 1784 wspominają Friedricha Bindera pochodzącego ze Zdunów w Wielkopolsce. W wieku 7 lat przybył z ojcem do Trzebnicy na Śląsk, gdzie ojciec zaciągnął się jako żołnierz. Najpierw pracował w kolonii Zedlitz (dziś Grabice) jako szewc, ostatecznie osiadł w kolonii hutniczej Friedrichsthal dziś Zagwiździe.

Dnia 10 lutego 1786 opolska Izba Królewska wystawia kolejny ciekawy dokument: listę synów kolonistów zwolnionych zgodnie z dekretem królewskim ze służby wojskowej.

W tabeli znajdujemy informacje o miejscu pobytu, nazwisko ojca, imionach synów i ich miejsca urodzenia:

1. Puszyna, Bartek Tiller, syn Bartek Tiller, z Tittosfrade? w okolic Würzburga

2. Turawa, Paul Pilsch, synowie Hanns Michel Pilsch, Paul Pilsch i Hanns Heinrich Pilsch, Verlorenwasser hrabstwo Olbesdorf, dziś czeska Ztracená Voda koło Město Albrechtice, Opawa

(podopieczny Paula Piltza) Joseph Wagner z Neustadtel, dziś Vestřev w Czechach.

Rodzina Pilz była bielarzami w Turawie, potem w Gąsiorowicach, dziś potomkowie żyją dalej na Śląsku, co udało się ustalić w ramach badań genealogicznych.

3. Tułowice, Johann Goerlich, syn Johann i Joseph Goerlich, z Johannisthal w Czechach

4. Tempelhoff [dziś Niwki], Peter Lalitzek zwany Ponek, syn Jasch Lalitzek zwany Ponek, oraz Jasch Lalitzek i syn Peter Lalitzek, wszyscy z miejscowości Prziston [Przystań?] w Polsce.

5. Luboszyce, [brak nazwiska ojca], Walek Matschujek z miejscowości Oyki? w Polsce

6. Kup, kowal Michel Tauber i syn Erasmus Tauber z Ledebach w Wirtembergii

7. Dąbrówka, [brak nazwiska ojca], Gottlieb Kleehr z Hermersdorf na Morawach

8. Mnichus, Joseph Zimon i syn Joseph Zimon, z Bartowitz w Czechach

9. Rogi, Frantz Herrmann i syn Johann Herrmann ze Schwarzwasser dziś Černá Voda koło Vidnavy w Czechach

10. Tarnów, [brak nazwiska ojca], Joseph Gawlick z Nihdary [Niedary] w Polsce i Jasch Niewiem z Krakowa

11. Żelazna, [brak nazwiska ojca], Mathus Thomalla z Parlino w Polsce

12. Chruścice, [brak nazwiska ojca], Michel Gawoll z Stanau? w Polsce

13. Kolonia Suchy Bór, [brak nazwiska ojca], Gottlieb Poppe z Hillersdorf ze Śląska Austriackiego

14. Chróścice, [brak nazwiska ojca], Joseph Swestzik z Poporonik?

20 października 1786 pisemnie polecenie od samego króla dostaje Izba Dominialna w Opolu, aby Josephowi Striske, który przybył z Polski i zamieszkał w Dańcu (wtedy zwanym jeszcze dla odróżnienia Mokrym Dańcem) wypłacić 10 groszy na zakup krosna tkackiego dla jego żony.

Kolejnym dokumentem są zaświadczenia o zwolnieniu ze służby wojskowej dla kolejnych kolonistów:

1. Pokój, [brak nazwiska ojca], Johann Friedrich Hirsch (lat 16) z miejscowości Zduny w Polsce

2. Brynica, [brak nazwiska ojca], Anton Ogorek (25) z Mlada Boleslav

3. Otmęt, , [brak nazwiska ojca], Anton Hopp (35) z niemieckich Czech,

4. Kolonia Horst [dziś Świerkle], Verona Wincklein i syn Friedrich Wincklein (26) z Kunzendorf koło Krnova

5. Czarnowąsy, Johann Knopp z synem Gottlobem Knopp (12) z Neumarck w Brandenburgii

6. Carmerau [dziś Spórok], Ignatz Weiss i synowie Ignatz (22), Carl (19) z austriackiego Śląska oraz jego pasierbowie Franz Till (18) i Caspar Till (16) z Freudental

I to dla mnie jest ciekawe, bo Caspar Till jest moim 5xpradziadkiem. Tillów dziś ma wśród swoich przodków wielu mieszkańców Spóroka i okolicy.

W Spóroku mieszka też Georg Gerlich, z synami Friedrichem 26 i Gottfriedem 17, pochodzący z Neudorf koło Krnowa.

Friedrich ożenił się w Szczejkowicach, gdzie do dziś mieszkają potomkowie, o czym mówi rękopis lokalnego historyka Ludwika Musioła […] „Z tych gospodarzy jedynie Görlich przybył w połowie XVIII wieku z innych stron. Mianowice George Friedrich Görlich (Jerzy Friedrich Goerlich)
12.11.1791 kolonista z Karmerowa pod Opolem, żeni się tu w Szczejkowicach z Babarą, córką Marcina Kuśki, siodłaka z Szczejkowic i osiedla sie tu…
Zmarł w 1802 w wieku 47 lat.”

Gottfried jest natomiast protoplastą wszystkich Gerlichów z Kadłuba i Spóroka i okolic.

7. Mnichus, Wentzel Wikal i syn Wenzel Wikal (16) z Polski

oraz Johann Wagenitz z synami Johannem (13), Andresem (7) i Fritzem (4) z Rzeszy

8. Suchy Bór, Ignatz Kradochwill z synem Franzem Kradochwill (18) z Czech

9. Łubniany, Valek Kaluza ojczym Kuby Kubischa (22) z Kempy w Polsce

10. Blumenthal [dziś Krzywa Góra], wdowa Anna Catharina Seybold z synami Georg Friedrich Seybold (19), Georg Michael Seybold (16) i Johann Peter Seybold (11) z Heilbronn w Rzeszy

11. Georgenwerk [dziś Bukowo], Heinrich Strachbein z synami Conradem (14), Johannem Adamem (13) i Johannem Heinrichem (9) z Rechtebach? W Rzeszy

oraz Simon Fusy z synami Johann Heinrich (7), George (12) z Tann w Rzeszy

12. Plümckenau (dziś Radomierowice), Jakob Fandry i synowie Johann Peter, Johann Christian, Simon z Turyngii w Saksonii

oraz Simon Ditzel i syn Valentin Ditzel z Rzeszy

13. Podewils [dziś Kały], wdowa Susanna Arbeiter i syn Martin z posiadłości księcia Lichtenstein

oraz Wdowa Anna Leitner i syn Johann Georg z Grünbach koło Reichenau w Austrii

14. Sacken [dziś Lubienia]

Johann Dostal i syn Johann z Machow koło Hradec Kralove

Catharina Czapka i syn Joseph z Bolchost koło Hradec Kralove

Johann Prokopp i syn Wencel z Machow koło Hradec Kralove

Franz Dostal i syn Franz z miejscowości Sdieracky koło Chrudimia

Peter Pawlick i syn Carl z BosanowakołoHradec Kralove