Każdy ma swoje narzędzia pracy. Z prawej narzędzia strzeleckiego kata o nazwisku Gausert (zmarłego 1877). Tak pisze The Illustrated London News w roku 1907.

Znajdujemy jednak inny ślad kata z roku 1850. Intelligenz- und Wochenblatt für Frankenberg mit Sachsenburg und Umgegend pisze, że strzelecki kat Anton Ganser dokonał egzekucji toporem dwóch przestępców: krawca Johanna Gottlieba Hüttiga i Heinricha Wilhelma Hanspacha, którzy zostali skazani w Zgorzelcu na karę śmierci za zabójstwo chałupnika Johanna Georga Manna.

Początkowa kara brzmiała: łamanie kołem, ale została złagodzona na „topór”.

Widocznie miał dobrą opinię, skoro dostawał zlecenia na całym Śląsku.

A teraz robi się ciekawiej: Wöchentlicher Anzeiger für die Königl. Preuss. Kreisstadt Lauban und ihre Umgegend z dnia 01.10.1862 opisuję pracę „naszego” kata ze szczegółami.

Skazany za morderstwo syna Ernst Rille z Baumgarten zjadł rano o 5 ostatni posiłek. O godzinie 6:30 został doprowadzony na plac więzienny w Brzegu ze związanymi rękami. Blady wysłuchał jeszcze raz z ust sędziego sentencję wyroku i został przekazany katu Ganserowi z Gross Strelitz. Kat rozwiązał ręce skazańcowi i rozebrał go do pasa (Francuzi w czasach rewolucji zwali ten proceder „Toilette”).

Zamocowanie skazańca do bloku przez pomocników kata i sama jego czynność egzekucyjna nie zajęła nawet dwóch minut. Topór spadł na szyję skazańca spokojnie i szybko. Kolejne dwie minuty zajęło umieszczenie ciała w trumnie i jej zamknięcie. Widzowie nawet nie zdążyli uporządkować tłoczących się myśli i uczuć w związku z egzekucją.

Z prasy ówczesnej możemy się też dowiedzieć, że po wykonaniu roboty Ganser wysyłał do zleceniodawcy rachunek. 6 lipca 1855 Królewski Sąd Okręgowy w Raciborzu dostał notę obciążeniową za ścięcie głowy parobka Paula Wylezola z Pławniowic. Pozycje na rachunku brzmiały:

1. za ścięcie głowy 30 talarów

2. dieta za 3 dni po 10 groszy – 1 talar

3. koszty podróży za 14 mil plus powrót 7 talarów

4. za czyszczenie szafotu 1 talar

w sumie 33 talary. (dziś 759 EUR)

Joanna Mrohs

Zbliża się 21 styczeń, data zniszczenia miasta Groß Strehlitz.

Publikuję tekst opisujący tamte dni z perspektywy niedalekiego Izbicka, gdzie mieszka rodzina Strachwitz. Maria Luise zebrała po wojnie informacje o powiecie strzeleckim w publikacji „Geschichte des Annaberglandes”. Oto przedostatni rozdział: Koniec: Nadchodzą Rosjanie.

Tekst opisuje krytycznie tamte dni i zachowanie włodarzy. Autorka ujmuje w nim wiele ciekawych spostrzeżeń.

Nie można jednak zapomnieć, że rodzina Strachwitz zasadniczo była elementem i beneficjentem tamtego systemu. Podobnie jak ci, którzy te miasto w pośpiechu opuszczali 20 stycznia 1945 roku.

Dr. Maria Luise hrabina von Strachwitz

Koniec: Nadchodzą Rosjanie

Górny Śląsk przez długi czas był oszczędzony od trudów wojny. Dopiero latem 1944 roku rozpoczęły się naloty lotnicze w powiecie Groß Strehlitz (Strzelce Opolskie). Ich głównym celem była duża fabryka uwodornienia w Deschowitz (Zdzieszowice). Od czerwca 1944 do końca roku zakład doznał poważnych uszkodzeń w wyniku dziesięciu ciężkich ataków, które jednak za każdym razem udawało się naprawić. Były też ofiary wśród ludności. Miasto Groß Strehlitz zostało zaatakowane, choć nie poniosło większych szkód. Bomby wielokrotnie spadały w pobliżu stacji kolejowej Groß Stein (Kamień Śląski), być może celując w linię kolejową Groß Strehlitz–Oppeln (Strzelce Opolskie–Opole), a może w duże lotnisko położone między Ottmütz (Otmice) a Stubendorf (Izbicko); zawsze jednak lądowały w pobliskim lesie.

Naloty odbywały się zawsze w dzień, najczęściej w porze obiadowej. Samoloty nadlatywały z południa. Przy dobrej pogodzie alarmy ogłaszano co kilka dni. Ludność nie przejmowała się nimi zbytnio. Uważano, że nie ma poważnego zagrożenia. Środki ochrony przeciwlotniczej na wsi były skrajnie prymitywne. Mimo częstych nalotów życie w dużej części powiatu toczyło się nadal stosunkowo spokojnie.

Latem 1944 roku pojawiły się poważniejsze obawy. Radziecka ofensywa na południu posuwała się tak szybko, że inwazja wydawała się całkiem możliwa. Gdy jesienią wrogie armie zatrzymały się, bezpośrednie zagrożenie minęło, ale niepokój o przyszłość pozostał. Późną jesienią 1944 roku w starostwie powiatowym w Groß Strehlitz odbyło się ściśle tajne spotkanie dotyczące ewakuacji maszyn z zakładów przemysłowych w przypadku zbliżenia się wroga. Większość zakładów miała zostać ewakuowana. Jako miejsce docelowe wskazano okolice Hirschberg (Jelenia Góra). Co miało się stać, jeśli zagrożenie dotarłoby także tam, pozostawało niewiadome.

Na pytania w tej sprawie odpowiadano milczącą dezaprobatą.

To spotkanie ukazało powagę sytuacji. Po raz pierwszy władze przyznały możliwość inwazji. Aż do Bożego Narodzenia 1944 panował jednak jeszcze spokój. Potem, 13 stycznia 1945 roku, Sowieci rozpoczęli swoją wielką ofensywę. Początkowo ludność Górnego Śląska nie zdawała sobie sprawy z jej znaczenia. Co prawda pojawiały się oznaki nadciągającego zagrożenia: szeptano, że nocami na stacji kolejowej Groß Stein (Kamień Śląski) odbywają się intensywne załadunki z lotniska. Nagle stało się niemożliwe uzyskanie wagonów kolejowych do transportu towarów niezbędnych do życia. O sytuacji militarnej nie można było się niczego dowiedzieć. Radio milczało na temat walk na wschodzie. Nikt nie potrafił powiedzieć, gdzie znajdujemy się my, a gdzie znajdują się jednostki wroga.

W całkowitej niepewności rozpoczął się tydzień poprzedzający ewakuację. Na zewnątrz instytucje państwowe do samego końca podtrzymywały wiarę w zwycięstwo. Uzgodnione spotkania odbywały się jeszcze do 18 stycznia (czwartek) włącznie. Przedstawiciele Luftgau VIII, którzy przybyli z Wrocławia na rozmowy dotyczące lotniska, zapewniali 15 stycznia, jak obiecująca jest sytuacja; przedstawiciel rządu z Opola pojawił się jeszcze 17 stycznia punktualnie na szacowanie szkód, jakby nie było żadnych innych zmartwień. Jednak oznaki zagrożenia narastały. W nocy z 15 na 16 stycznia powołano oddziały Volkssturmu. W wsiach i miastach pozostało niewielu mężczyzn. To wywołało silny niepokój wśród ludności – bardziej niż pogłoski, że powołanych nie da się uzbroić, gdyż brakowało broni i amunicji.

Potem wydarzenia potoczyły się lawinowo. W środę, 17 stycznia, zaczęto — oczywiście tylko nieoficjalnie — mówić, że u naczelnika gminy znajduje się rozkaz ewakuacji kobiet i dzieci. Zakłady przemysłowe otrzymały swoje tajne instrukcje przewidziane na wypadek zagrożenia, dotyczące planowej ewakuacji urządzeń. Jednak z rozpoczęciem przenosin jeszcze zwlekano. (Gdy w sobotę, 20 stycznia, hasło do ewakuacji zostało oficjalnie wydane, było już za późno, by cokolwiek zorganizować. Każdy myślał już tylko o własnym ratunku.) Krążyły pogłoski, że sowieckie oddziały przebiły się pod Baranowem i stoją już pod Częstochową. Jednocześnie lokalni przywódcy NSDAP i urzędnicy twierdzili, że sytuacja się ustabilizowała, a bezpośrednie zagrożenie zostało zażegnane. Dlaczego ta farsa była jeszcze podtrzymywana, pozostaje niezrozumiałe. Tylko pogłębiała chaos. Ludność nie dawała wiary tym uspokajającym słowom. Ludzie byli zdezorientowani, niespokojni, nie wiedzieli, na czym stoją. A mimo to wciąż byli nieliczni, którzy ufali i nie chcieli dostrzec beznadziejności sytuacji.

Sytuacja wcale się nie ustabilizowała. Wrogie oddziały rzeczywiście znajdowały się pod Częstochową i mogły w każdej chwili wkroczyć na Górny Śląsk. Podjęcie niezbędnych działań było jednak niemożliwe, ponieważ lokalni narodowosocjalistyczni decydenci jeszcze bardziej niż wcześniej kontrolowali, co i jak się mówi, grożąc doniesieniami i aresztowaniami. Swoje własne rodziny jednak już w połowie tygodnia zdążyli ewakuować.

Najważniejsze wydawało się już tylko wywiezienie kobiet i dzieci z zagrożonego obszaru. Pociągi kursowały jeszcze do piątku, 19 stycznia, choć nieregularnie i tak przepełnione, że za każdym razem pozostawali na dworcu ludzie, których nie udało się zabrać.

Znów musieli zostać ludzie. W sobotę, 20 stycznia, ruch pociągów został wstrzymany. Po południu, wbrew oczekiwaniom, na trasie Groß Strehlitz–Oppeln (Strzelce Opolskie–Opole) przejechał pociąg z Tarnau (Tarnów Opolski) do Oppeln; był niemal pusty, nikt już nie liczył na taką możliwość. Na szosie Groß Strehlitz–Oppeln panował w tych dniach wyjątkowo intensywny ruch cofających się oddziałów. 20 stycznia, o świcie, wydano rozkaz wymarszu dla jeńców wojennych przydzielonych do zakładów pracy. Strach wśród ludności narastał. Pozostanie na miejscu wydawało się najbezpieczniejsze. Dokąd mieli uciekać? Ludzie obawiali się niepewności, bezcelowego opuszczenia ojczyzny, utraty dobytku. Wiele kobiet i dzieci, które chciały wyjechać i miały już spakowany skromny majątek, w ostatniej chwili zdecydowało się zostać. Byli jak sparaliżowani. Wciąż na nowo powtarzano 20 stycznia: „To już za późno, to nie ma sensu.” Większość tych ludzi nie potrafiła sobie wyobrazić, co ich czeka. Nigdy nie byli narodowymi socjalistami, prowadzili skromne życie i nie wierzyli, że wróg będzie chciał mścić się na nich za zbrodnie Hitlera.

Dodatkowo ich dwujęzyczność dawała im przekonanie, że będą w stanie porozumieć się z nadciągającymi oddziałami. Zostali.

Inaczej było z ludnością niemieckojęzyczną. Oczywiście wszyscy, którzy w jakikolwiek sposób pracowali dla NSDAP, uciekli. Ale także większość pozostałych, którzy nie mieli nic wspólnego z partią lub byli jej przeciwni, również opuściła domy — potrafili dobrze ocenić sytuację. Wielu opuściło ojczyznę w czwartek i piątek, 18 i 19 stycznia, częściowo pociągami, a kto mógł — samochodem lub wozami konnymi, ale także pieszo, z wypchanymi wózkami dziecięcymi lub na sankach. Mosty na Odrze były ściśle strzeżone. Aby przedostać się przez nie z pojazdem, potrzebny była przepustka wystawiona przez naczelnika gminy lub burmistrza. Wielu wybierało drogę przez most w Krappitz (Krapkowice), by uniknąć zatłoczonego szlaku uchodźców w rejonie Oppeln (Opole). W Stubendorf (Izbicko) rozkaz ewakuacji ogłoszono w sobotę, 20 stycznia, wieczorem. Obowiązywał od następnego dnia, niedzieli 21 stycznia, godziny 7:00 rano. Nie podano żadnego celu podróży. Lokalny przywódca partyjny, który miał wskazać miejsce docelowe, był już nieosiągalny. Ponieważ nikt nie zajął się organizacją ewakuacji wsi, ludność pozostała zdezorientowana na miejscu.

W nocy z soboty na niedzielę, podobnie jak poprzedniej nocy, ogłoszono alarm lotniczy: radzieckie samoloty zrzucały bomby na domy przy szosie, powodując szkody materialne. Wieczorem 20 stycznia wycofał się oddział, który przebywał jeszcze na lotnisku w Stubendorf. Około godziny 22:00 w nocy pojawił się u jednego z naszych robotników folwarcznych trzyosobowy oddział, który przeprowadził ostatnie wysadzenia w Malapane (Ozimek). Oddział zniknął po krótkim czasie — była to przenikliwie zimna noc — i ruszył dalej w pośpiechu.

Według ich relacji, w powiecie Groß Strehlitz nie było już niemieckich oddziałów. O godzinie 23:00 w nocy słychać było strzały w kierunku Groß Strehlitz, a w powietrzu unosił się wyraźny zapach pożarów, niesiony wschodnim wiatrem. Rosjanie byli już w Groß Strehlitz, zaledwie 12 kilometrów dalej… O godzinie 3:00 nad ranem — nie jak „nakazano” dopiero o 7:00 — wyruszył konwój z majątku Stubendorf: trzynaście wozów, dwadzieścia osiem koni, ponad sześćdziesiąt osób — członkowie majątku ze swoimi rodzinami oraz kilku innych, którzy chcieli dołączyć. Była to piękna, cicha, jasna i lodowato zimna noc zimowa, rano silny szron. Ulice były opustoszałe, most nad prawie zamarzniętą Odrą w Krapkowicach również pusty. Nikt już nie kontrolował przejazdu. Mówiono, że Rosjanie są już w Gogolinie… Dopiero po drugiej stronie Odry napotkano tłumy uchodźców. Powiat Groß Strehlitz dostał się w ręce wojsk sowieckich bez walki.

Uwaga: Opis dni poprzedzających wkroczenie Rosjan — od 13 do 21 stycznia 1945 roku — oparty jest na notatkach autorki relacji, która opuściła Stubendorf, powiat Groß Strehlitz, we wczesnych godzinach porannych 21 stycznia. Te ostatnie dni, pełne niewyobrażalnej niepewności i chaosu, prawdopodobnie przebiegały podobnie w całym powiecie.

Tłumaczenie Joanna Mrohs

Trwa wojna trzydziestoletnia. Biją się w niej zasadniczo katolicy z protestantami. Peter Ernst II. von Mansfeld, najemnik na służbie króla duńskiego, pokonany przez katolickiego generała Wallensteina pod Dessau w roku 1626, przedziera się wraz ze swoimi żołdakami z północy na Węgry, gdzie zamierza wspólnie z Bethlenem Gaborem (władca Górnego Śląska 1620-22) zaatakować katolickich Habsburgów.

Moneta z podobizną Bethlena Gábora bita w Opolu za czasów jego panowania

Gdy jego wojska zbliżają się do Strzelec Wielkich, protestanccy mieszczanie przyjmują je z radością i zaprowadzają do klasztoru cystersów w Jemielnicy, który mansfeldczycy plądrują. Mansfelda popiera wtedy wielu Ślązaków. Wkrótce po przegonieniu wojsk protestanckich, w marcu 1628 roku, 251 osób szlacheckiego i mieszczańskiego pochodzenia obojga płci z Górnego Śląska zostało oskarżonych przez cesarskiego fiskusa przed komisją egzekucyjno-deklaracyjną utworzoną w Opolu — za jawne, tajne wspieranie pochodu mansfeldzkiego. Wyrok zapadł w maju tego samego roku: 96 oskarżonych zostało skazanych na grzywny o łącznej wysokości około 574 000 talarów. Część tej kwoty została przeznaczona na cele pobożne, np. dla kolegiaty i kościoła parafialnego oraz klasztoru w Jemielnicy.

Der Tod des Grafen von Mansfeld.
Nach dem im Besitze des Crefelder Museumsvereins befindlichen Oelgemälde von Robert Forell.

Cystersi w Jemielnicy mieli się nigdy w pełni nie podnieść po wojnach husyckich. Przetrwali wprawdzie reformację, lecz zostali splądrowani podczas najazdu wojsk Mansfelda, a później także przez Sasów. Cały Górny Śląsk ucierpiał niezmiernie wskutek wojny 30-letnej. Zginęło lub umarło w skutek wojny i głodu 200.000 z 800.000 populacji całego Śląska.  

Górny Śląsk w 16 wieku był konglomeratem różnorakich terytoriów. Najważniejsze stanowiły dobra należące do kamery królewskiej, potem dobra właścicieli ziemskich i ostatecznie dobra kościelne.

Archiprezbiteriat Strzelce Wielkie

W archiprezbiteriacie strzeleckim stosunki między ewangelikami a katolikami przedstawiały się niekorzystnie dla ewangelików. Wynika to z prawa patronatu (prawo do mianowania proboszcza na parafii), które w tym regionie znajdowało się w szczególnym stopniu w rękach katolickich. Mimo to życie ewangelickie, przynajmniej w zalążku, zdołało się rozwinąć — co można wywnioskować z informacji zawartych w katolickich raportach wizytacyjnych. Na przykład w miejscowości Centawa wizytator zauważył podejrzane zbiory biblioteki parafialnej, a w niej książki kalwińskie. W Obrowcu koło Żyrowej odbywano pochówki w lasach bez wiedzy i zgody proboszcza, powołując się na ewangelickiego właściciela ziemskiego Pücklera. Wskazówką na reformację w danym kościele był też brak obrazów świętych i ołtarza, który to protestanci usuwali.

W Kamieniu Śląskim było 16 luteranów, nie licząc szlachty tu i ówdzie w okolicznych wsiach; o Tarnowie mówi się, że ołtarze zostały zbezczeszczone i że trzeba odprawiać mszę nad przenośnym ołtarzem. W połowie XVI wieku mogło się sporadycznie pojawiać życie luterańskie nawet w parafiach, które później uchodziły za całkowicie katolickie. Jednak dzięki trosce rodziny Oppersdorffów, a później Gaschinów, Kościół katolicki zyskał bardzo aktywnych bojowników swojej sprawy — jako bastion przeciwko postępującej reformacji. Wymienić można kilka miejscowości: Wysoka, Jesiona i Żyrowa. Natomiast Kalinów stał się pod panem feudalnym Warlowskim gminą luterańską i dopiero w toku kontrreformacji został przyłączony do Wysokiej.

Klasztor w Jemielnicy

W miejscowościach Strzelce, Raszowa, Dębie, Rozmierz, Sucha, Grodzisko, Dolna i Tarnów prawo patronatu sprawowała komora w imieniu cesarza. Izbicko, Szymiszów i Poznowice miały luterańskich właścicieli ziemskich i były przed kontrreformacją luterańskie. W porównaniu ze średniowiecznym systemem kościelnym pięć parafii utraciło swoją samodzielność: Dębie, Sucha, Kalinów, Żyrowa i Poznowice. Dwie z tych parafii były z pewnością luterańskie, jedna prawdopodobnie, a o pozostałych nie wiadomo dokładnie. Poznowice określane są jako „adiuncta”, czyli posiadała status samodzielnej parafii i z jakiegoś powodu była obsługiwana przez sąsiedniego proboszcza. W przypadku tej parafii powodem musi być luterański kolator (patron uprawniony do mianowania proboszcza). Warto wspomnieć, że kościół na Górze Św. Anny był krótki czas luterański. Ostatecznie w dekanacie strzeleckim 10 kościołów pozostało katolickimi a 5 lub 4 stało się ewangelickimi (Szymiszów, Dębie, Centawa, Kamień Śląski, Tarnów).

W archiprezbiteriacie Opole sytuacja Kościoła katolickiego była korzystniejsza. Zarówno kapituła opolska, jak i śląska komora skutecznie prowadziły działania obronne przeciwko postępującej reformacji, wykorzystując prawa patronatu.

W rezultacie wyłania się następujący obraz: w miastach Opole i Prószków, obok parafii katolickich, powstały również wspólnoty protestanckie — z inicjatywy mieszczaństwa. Rogów, Laskowice, Kobylno, Kotórz Wielki i Ligota Turawska miały protestanckich właścicieli ziemskich, którzy wprowadzili reformację. Pozostałe parafie pozostały katolickie. Spośród 21 kościołów 13 pozostało katolickich, 7 stało się luterańskimi, a w przypadku jednego status wyznaniowy pozostaje niepewny.

Strzelce pozostawały cały czas katolickie. Dopiero gdy kupiła je rodzina Redern, powstała tam gmina ewangelicka.

Sarkofag Margarethe Rederin z domu Tschammer von Osten, żony Georga, znaleziony w strzeleckiej baszcie podczas remontu.

W roku 1552 rodzina von Redern otrzymała w formie zastawu m.in. dobra Strzelce Wielkie, Suche Łany, Mokre Łany, Rozmierz, Staniszcze, Półwieś i Zalesie, a później także Dolną, Żędowice, Dąbrówkę, Wierchlesie i Grodzisko. W 1572 zastaw został przedłużony na 18 lat. W 1553 Georg von Redern zakupił dobra Toszek i Pyskowice. Redernowie byli protestantami. Udało im się wprowadzenie reformacji tylko tam, gdzie posiadali prawo patronatu. Kościoły w Rozmierzy z Grodziskiem, Sucha i Dolna pozostały katolickie. W dobrach Toszek i Pyskowice prawie wszystkie parafie miały luterańskich pastorów. W 1583 Redern nabył Krapkowice, gdzie w tym czasie rodzina Buchta prowadziła działalność reformatorską.

Georg von Redern, był człowiekiem bardzo energicznym. Odbudował zamek, ożywił rolnictwo i rządził z dużą rozwagą. Był protestantem i aktywnie wspierał reformację. Usunął katolickiego proboszcza z Zalesia i powołał luterańskich kaznodziejów do Leśnicy oraz okolicznych wsi.

W dniu 3 czerwca 1615 cesarz Matthias sprzedał dobra Strzelce jako wolne alodium Georgowi von Redernowi młodszemu. Cesarz zastrzegł sobie prawo patronatu, co jednak nie miało znaczenia dla pozostania tam pastorów aż do roku 1629, a częściowo nawet dłużej.

Odnotowani w aktach strzeleccy protestanccy pastorzy to:

Thomas Kozyraczek (Capricornus), ustanowiony po 1565 roku, wspomniany jeszcze w roku 1613.

W chwili śmierci Georga Rederna w Strzelcach funkcjonowało 2 pastorów.

Valentin Gorisch, od 1575 proboszcz, przedtem mistrz szkolny

Nikolaus Dubiel, 1593.

Johann Rubus, około 1611 roku. W dniu 5 listopada 1611 napisał do Bytomia, że przyjmuje powołanie na pastora.

Andreas Alopinus, od około 1611 roku. W dniu 25 listopada 1611 napisał do Bytomia, że będzie za 2 tygodnie, żeby doradzić w sprawach kościelnych.

Johann Hennemann, urodzony w 1600 roku w Kłodzku

Mimo że 5 kwietnia 1629 roku w Wielkich Strzelcach głosił kazanie wiedeński jezuita Wolfgang Cygnaüs, akta potwierdzają pierwszego katolickiego proboszcza dopiero z dniem 1 stycznia 1638 roku.

W roku 1653 powstaje komisja do zamykania kościołów protestanckich i usuwania ich „heretyckich” duchownych. Składała się z duchownych i urzędników, którzy szli od parafii do parafii, żądali wydania kluczy do kościoła, wydalali ewangelickich pastorów i ponownie konsekrowali kościoły wedle potrzeby.

Podczas takiej wizytacji w 1654 roku w Strzelce były jeszcze w trzech czwartych protestanckie, co ściśle wiązało się z protestanckimi właścicielami dóbr. Byli nimi: Georg von Redern młodszy, który zmarł w 1632 roku; jego siostra, wdowa Kolowrat, przekazała majątek swojej córce Małgorzacie, zamężnej Promnitz, oraz Annie Sidonii, baronowej von Colonna. W 1659 roku majątek przypadł synowi młodszej córki, Gustawowi, baronowi Colonna von Fels. Ojciec Gustawa był protestantem i zarządzał majątkiem w imię syna. W czasie wojny trzydziestoletniej, aby uchronić swoje dobra i majątki syna przed konfiskatą, przeszedł na katolicyzm. Gustaw pozostał w sercu protestantem, na ile pozwalały ówczesne warunki i protegował ewangelickich poddanych. W połowie lat siedemdziesiątych XVII wieku katolicki proboszcz skarżył się z tego powodu u cesarza.

W roku 1657 strzelecki kościół zostaje odebrany protestantom. Wynika to z rachunku kosztów dziekana opolskiego Iwanickiego z roku 1657, członka komisji do zamykania kościołów protestanckich i usuwania ich „heretyckich” duchownych. Na liście odebranych kościołów znajdują się również Wielkie Strzelce.

Jednakże podczas wizytacji w latach 1687/88 jedna czwarta ludności była jeszcze luterańska; poza miastem Strzelce Wielkie heretycy mieli cmentarz, gdzie grzebali swoich zmarłych bez księdza, z dzwonami i śpiewem.

O sytuacji protestantów i katolików w innych miejscowościach mówi wizytacja z roku 1687/88/

Centawa
Znajdowała się pod wpływem klasztoru cystersów w Jemielnicy i pozostała zawsze katolicka.

Centawa – kościół.

W raporcie wizytacyjnym z 1687/88 stwierdzono, że wszyscy parafianie są katolikami, z wyjątkiem jednego chłopa i szlachcica o nazwisku Bloch von Blotnicza; kolatorem jest Larisch, katolik. Czterech heretyków nawróciło się. Podczas wojny trzydziestoletniej ołtarze zostały sprofanowane (wówczas oznaczało to usunięcie świętych obrazów i relikwii, a nawet demontaż ołtarza). Zarówno raport z 1679, jak i ten z 1687/88 zawierają wykaz ksiąg parafialnych; lista z 1687/88 obejmuje znacznie więcej pozycji i szereg książek z kręgu kalwińskiego. Choć parafia nigdy nie była dłużej ewangelicka, to jednak księgi wskazują na czasowy wpływ reformacji.

Dębie

Miejscowość była filią Raszowej. Wizytacja z 1687/88: czy kościół jest konsekrowany, jest wątpliwe. Nabożeństwo odprawia się przy ołtarzu przenośnym. Kościół nie ma dochodów. Dwóch luteran nawróciło się.

Ligota Turawska

Wszyscy parafianie są luterańscy — tak stwierdza wizytacja z 1679 roku.

Grodzisko.

Wszyscy parafianie są katolikami.

Kędzierzyn.

W raporcie wizytacyjnym z 1687/88: kaplicę zbudowali heretycy. Melchior Milian, kapitan zamku w Bierawie, odstąpił od wiary katolickiej, chociaż w młodości był katolikiem; podobnie przed dwoma laty jedna kobieta i czworo dzieci. Jeden szlachcic przeszedł na katolicyzm. Miejscowość pojawia się na trasie komisji religijnej, która w 1653 roku zamykała luterańskie kościoły.

Kielcza.

W raporcie wizytacyjnym z 1679 roku; właściciel Gustav Colonna, luteranin. Kościół św. Bartłomieja miał „białe tynkowane ściany bez ozdób” [oznaka reformacji]. Nabożeństwo odprawiano przy ołtarzu przenośnym – raport 1687/88.

Klucz.

W raporcie wizytacyjnym z 1679 roku; kościół z 2 niepoświęconymi ołtarzami, bez ozdób, zimne ściany.  Wizytator wątpi w konsekrację kościoła.

Krasiejów.

Wizytacja z 1679 r.: miejscowość jest majątkiem kamery królewskiej. Kościół św. Marcina i św. Małgorzaty, konsekrowany w 1518 r. Oprócz ołtarza głównego są jeszcze dwa ołtarze; te są konsekrowane, tamten (główny) sprofanowany.

Wizytacja z 1687/88: w kościele nie są pochowani luteranie; poza czterema luteranami wszyscy są katolikami.

Rokicze.

Wizytacja z 1687/88: kościół Wszystkich Świętych, niekonsekrowany. W nim pochowani są heretycy. Poza czterema osobami i kolatorem, panem von Larisch z Leśnicy, wszyscy parafianie są katolikami.

Rozmierz.

Wizytacja z 1687/88: kościół św. Michała, którego konsekracja jest niepewna. Nie ma dochodów. Wszyscy parafianie są katolikami. Kolatorem jest cesarz. Na mocy zarządzenia biskupa wrocławskiego z 12 maja 1565 roku proboszcz Jan von Losmietz (z Rozmierzy) został mianowany archiprezbiterem.

Szymiszów.

Wizytacja z 1687/88: tutaj w czasie reformacji luterański właściciel ziemski Skrzidlowski wzniósł kościół luterański. Jest on zanieczyszczony i zrujnowany. W krypcie pochowani są luteranie. Obecny właściciel Warlowski, luteranin, twierdzi, że jest zbyt biedny, by doprowadzić kościół do remontu.

Izbicko.

W 1598 roku urzędował tu luterański proboszcz Stanislaus Ducius, ojciec proboszcza w Dobrej Daniela Duciusa. Innym proboszczem był oławianin Simon Baumann, który 25 sierpnia 1607 roku w Legnicy został ordynowany na proboszcza Izbicka. Wizytacja z 1679 roku: w kościele nie ma obrazów; ołtarz główny został sprofanowany. Wizytacja z 1687/88: kościół św. Jana Chrzciciela; kolatorem jest Karl Ferdinand baron von Franckenberg, zatwardziały luteranin. Konsekracja kościoła jest niepewna; wcześniej odbywały się w nim nabożeństwa luterańskie.

Sucha.

Wizytacja z 1687/88: kościół św. Bartłomieja; parafianie są wszyscy katolikami. Kolatorem jest Franckenberg, luteranin.

Kamień Śląski.

Wizytacja z 1687/88: Do parafii należą pięć wsi, w których parafianie są wszyscy katolikami. W Kamieniu wciąż jest 16 luteran. Należący do parafii kościół w Poznowicach znajdował się w rękach luteran. Panem na tych ziemiach jest Georg von Kochczicki, urodzony i wychowany w luteranizmie; przez żonę był faktycznie katolikiem, aż na łożu śmierci ponownie popadł w luterański błąd.

Stary Ujazd.

Wizytacja z 1679 roku: kościół św. Michała jest konsekrowany; nie jest ozdobny, lecz przypomina jaskinię. Ołtarz Trójcy Świętej jest sprofanowany. Tabernakulum istnieje, ale bez Najświętszego Sakramentu. Wizytacja z 1687/88: kościół św. Michała nie jest (!) konsekrowany; ołtarz jest obecny, lecz niepoświęcony.

Ujazd

wraz z miejscowościami Stary Ujazd, Klucz, Zimna Wódka, Jaryszów, Poniszowice, Niewiesze, Niekarmia, Biskupce, Sośnica i Zabrze należał do roku 1524 bezpośrednio do biskupa wrocławskiego. W tym roku Ujazd przeszedł na własność Mikołaja z Bierawy.

12 maja 1563 biskup wrocławski napisał do kolejnego właściciela, Kaspara von Dluhomil, że proboszczowie okręgu ujazdowskiego skarżyli się na niektórych szlachciców, którzy odmawiali im posługi, częściowo odbierali dochody i żądali od nich udzielania sakramentów według własnego uznania. Również sam Dluhomil pozbawił proboszcza Simona niektórych dochodów. Później z powodu właścicieli ziemskich kościół przeszedł całkowicie w ręce luterańskie.

Wizytacja z 1687/88: kościół św. Andrzeja. Parafianie wszyscy katolicy. 150 konwertowało. Kolatorem jest Praschma.

Po oficjalnym zamknięciu kościołów, protestanci skrycie praktykowali swoją wiarę. Świadczy o tym ilość wniosków o zgodę na kościół w roku 1742 do króla, kierowanych przez śląskich protestantów zaraz po podbiciu Śląska przez Prusy. Fryderyk bowiem był zdania, że każdy ma prawo iść do świętości swoją własną ścieżką. Już w roku 1742/3 powstały wspólnoty w Graczach pod Prudnikiem, Niemodlinie, Tarnowskich Górach czy Pszczynie.

Joanna Mrohs

Źródła

Die Reformation in Oberschlesien: Ausbreitung und Verlauf, Karzel, Othmar

Acta publica. Verhandlungen und Correspondenzen der schlesischen Fürsten und Stände. Bd. 7, Jg. 1628

Jest to opowiadanie o radykalizacji nauczycieli i uczniów strzeleckiego liceum. O ty, że nawet ksiądz nauczył się salutu niemieckiego. O ty, że strzeleccy żydzi byli trzydniowi i nie chcieli  wyjechać, bo czuli się Niemcami.

Autorem jest Ezra Feinberg, urodzony 22.4.1922 w Würzburgu, ocalały z zagłady, zmarły w Izraelu.

Jego ojciec to Dr. phil. Gerson Feinberg, który zostaje rabinem okręgowym w Gross Strehlitz w roku 1929. W 1936 zostaje zwolniony. Rozstrzelany w Rydze w 1942 roku.

Źródło:

David: Aufzeichnungen eines Überlebenden, BenGershôm, Ezra

W Groß-Strehlitz moja rodzina miała doświadczyć końca demokracji weimarskiej i początku Trzeciej Rzeszy. Jakże mało wtedy przeczuwałyśmy, przez co przyjdzie nam przejść w nadchodzących latach!

Miasto, liczące około dwanaście tysięcy mieszkańców, prowadziło wówczas raczej spokojne życie. Przebiegająca przez nie droga krajowa pozostała jego główną arterią. W centrum miejscowości droga ta rozszerzała się w plac otoczony czterema rzędami domów, zwany „Ringiem”. Na Ringu znajdował się ratusz oraz pomnik poległych w wojnie 1914-18.

W dni targowe po jego brukowanej nawierzchni turkotały wozy chłopskie z okolicznych wiosek, a ze wszystkich stron słychać było okrzyki „Hotta-hü” oraz pomruki, gdakanie i kwakanie oferowanych do sprzedaży zwierząt.

W niedzielę miasteczko roiło się od uczestników nabożeństw. Czasami maszerowało stowarzyszenie weteranów wojennych i otaczało pomnik poległych kultowymi hołdami. W pozostałe dni nad miastem panowała nudna, spokojna cisza. Na progach swoich sklepów stali właściciele, wpatrywali się w ulicę i śledzili przechodzących pieszych.

W Groß-Strehlitz niewiele się działo — narzekali sami mieszkańcy. A jednak było to prawdziwe miasto powiatowe ze wszystkim, co do tego należy. Miało burmistrza i radę miejską. Lekarze, adwokaci, sędzia miejski, proboszcz, pastor i rabin pełnili swoje obowiązki. Istniała szkoła podstawowa, liceum humanistyczne, synagoga z około pięciuset miejscami siedzącymi, protestancki kościół o podobnej wielkości oraz znacznie większy kościół katolicki.

Przy drogach wylotowych z miasta leżały wszędzie wsie o polsko brzmiących nazwach. W mieście dominowała niemiecka cywilizacja, na wsiach — polska, mimo wszelkich wysiłków germanizacyjnych. Chłopi mówili bardzo słabą niemczyzną. Ich właściwym językiem był polski dialekt, tak zwany „Wasserpolnisch”. Mieszkańcy miasta posługiwali się stosunkowo poprawnym niemieckim, przesiąkniętym jedynie kilkoma polskimi wyrażeniami.

Nasz południowoniemiecki dialekt i obce obyczaje, które przywieźliśmy z Heilbronn, były przez mieszkańców Groß-Strelitz wyśmiewane, czasem nawet szyderczo komentowane. To jednak wcale nie osłabiło naszej szkolnej dumy. Moim kolegom szkolnym przypominałem często, że życzę sobie szacunku wobec mnie, urodzonego w szlachetnym kraju Szwabii.

Także moje starsze rodzeństwo patrzyło z pogardą na Górnoślązaków. Mój ojciec zdawał się odczuwać to inaczej. Nasze powtarzające się zarzuty, dlaczego spośród wszystkich regionów Niemiec wybrał właśnie tę odległą miejscowość targową z jej zadziornym typem ludzi, skłoniły go do bardziej szczegółowego wyjaśnienia.

Powinniśmy — mówił — nie pogardzać Górnoślązakami ani ich nietolerancyjnie odrzucać tylko dlatego, że nie są tak uprzejmi jak mieszkańcy Wirtembergii. Zawsze wiedli ciężkie życie. Od wielu pokoleń musieli zmieniać barwy i kolejno okazywać polski, austriacki i pruski patriotyzm. Nie można oczekiwać od dzieci z tak nieszczęsnego regionu, że będą tak prostolinijne i ufne jak dzieci z południowych Niemiec. Powinniśmy po prostu uzbroić się w cierpliwość — z czasem przestaną wydawać się nam obcy.

Ojciec chętnie posłuchał wezwania do Gross Strehlitz. Chciał pozyskać żydów z tego górnośląskiego miasteczka dla nauk żydowskich i uczynić ich pobożnymi.  

„Trzydniowi żydzi”

Zaczynałem stopniowo rozumieć, co mój ojciec miał na myśli, mówiąc „uczynić pobożnymi”, gdy codziennie przychodziłem na nabożeństwa do synagogi i przebywałem w żydowskich domach.

Jako budynek synagoga w Groß-Strehlitz była znacznie większa i bardziej okazała niż ortodoksyjna synagoga w Heilbronn. Jednak przez większość dni w roku sprawiała wrażenie opuszczonej. Nieliczni wierni, którzy przychodzili na nabożeństwo w szabat, gubili się w rzędach ławek i znikali w półmroku. Kto chciał zastać członków gminy żydowskiej w szabat, powinien był ich szukać w ich geszeftach, gdyś większość z nich była sklepikarzami i święty dzień spędzali w pracy. Natomiast w żydowski Nowy Rok synagoga była niemal całkowicie zapełniona. Według Biblii i żydowskiej tradycji to szabat posiada wyższy stopień świętości niż Nowy Rok. Ale żydzi strzeleccy zrobili z szabatu dzień roboczy i wszystkie obrzędy skumulowali na trzy dni w roku. Z tego powodu ortodoksyjni żydzi nazywali ich prześmiewczo „żydami trzydniowymi”.

W gminie było niewielkie grono pobożnych żydów. Większość stanowili „trzydniowi żydzi”. Była też pewna liczba żydów, którzy poprzez małżeństwo z chrześcijańską kobietą całkowicie odcięli się od wspólnoty wyznaniowej judaizmu.

Zachowanie trzydniowych żydów stanowiło dla mojego dziecięcego umysłu irytującą zagadkę. Z kręgu życia tradycyjnej wspólnoty w Heilbronn wyniosłem wyraźne wyobrażenie o tym, co odróżnia żydów od chrześcijan. Teraz po raz pierwszy zobaczyłem, że są też ludzie, którzy przyznają się do judaizmu tylko werbalnie. Ich nabożeństwo nie było zabawą, ale też nie było poważne, było czymś, co nie potrafiłem ubrać w słowa. Byli w stanie w środku modlitwy rozmawiać spokojnie ze sobą między ławkami. Gdy kantor zaintonował pieśń za zbawienie zmarłych, płakali ze wzruszenia. Naruszało i dezorientowało to moją dziecięcą naiwność, tym bardziej, że strzeleccy żydzi sami wzruszali ramiona wobec swoich praktyk religijnych i równocześnie domagali się szacunku.  

Byli zadowoleni, że kantor załatwiał ceremonię za nich, jako że czuli się sami nieporadni w odprawianiu rytuałów, które mogły sprzyjać zapewnieniu zbawienia duszy. Kantor, urzędnik synagogi o stałym uposażeniu, posiadał umiejętności, jakich oczekuje się od zawodowego specjalisty: potrafił nie tylko odmawiać wieczorne modlitwy, ale także — zależnie od potrzeby — wygłaszać je uczuciowo i melodyjnie albo czytać je z kartki z zadziwiającą szybkością języka. Ponadto udzielał najmłodszym dzieciom ze wspólnoty podstawowych lekcji hebrajskiego i dokonywał uboju kur i gęsi zgodnie z rytuałem. Jego ulubionym miejscem był pulpit kantora. W czasie wielkich świąt był nieodzowny. Czasami dawał się nawet namówić, by w swoim mieszkaniu zaprezentować próbkę swojej sztuki śpiewu i modlitwy.

Próby ratunku

Ojciec postawił sobie za cel nawrócenie małomiasteczkowych żydów górnośląskich. Pociągiem odwiedzał po kolei swoje 12 gmin. Z radością przyjął propozycję nauczania religii w strzeleckim liceum. Uczniowie słuchali w bezruchu i dziwili się, że z takim entuzjazmem można mówić o starych zwyczajach zakładania skórzanych pasków do modlitwy i koszernym jedzeniu.

Nawracanie opornych strzeleckich żydów przyniosło w końcu niewielki sukces. Ojcu udało się przekonać coraz większą liczbę żydowskich rodzin do przestrzegania zasad koszerności. Jednakże nie udało mu się doprowadzić do zamknięcia sklepów w szabat. Trzydniowi żydzi przestali jedynie stawać w szabat ostentacyjne przed wejściem do sklepiku, a gdy ojciec przechodził, chowali się w głębi pomieszczeń.

Częste zmiany rządów w Berlinie, burzliwe walki partyjne, które poprzedzały początek Trzeciej Rzeszy, odbijały się echem aż w Groß Strelitz. To, co mogłem pojąć moim dziecięcym rozumem, mogę oddać jedynie w ogólnym zarysie. Natłok wydarzeń był tak dezorientujący, że nawet dorosły miałby trudności…

Wystawy sklepowe, mury i fasady domów pokrywały się coraz to nowymi plakatami propagandowymi. Czego właściwie chciały partie, które nawzajem tak ordynarnie się obrzucały wyzwiskami, my – dziesięciolatki – oczywiście nie rozumieliśmy. Jedno było pewne: musiało im bardzo zależeć na swojej sprawie. Widzieliśmy na własne oczy, jak bili się o nią do krwi.

W czasie kryzysu i częstych zmian rządów ojciec głosował na katolicką Partię Centrum, „ponieważ trzyma się z dala od wszelkiego ekstremizmu i skupia wielu bogobojnych ludzi w swoich szeregach.” Nawet krótko po mianowaniu Hitlera kanclerzem Rzeszy, gdy żydzi wciąż mieli prawa wyborcze, ojciec pozostał wierny Centrum. A ta partia 24 marca 1933 roku zagłosowała za przyznaniem Hitlerowi pełnomocnictw, przyczyniając się tym samym do zakończenia własnej działalności i do upadku konstytucji weimarskiej!

Pewnego dnia w szkole ogłoszono, że wieczorem odbędzie się uroczystość. Każdy, kto miał ochotę, był zaproszony do udziału. Gdy o wyznaczonej godzinie przyszedłem do szkoły, uczniowie byli już ustawieni klasami w kolumny i szykowali się, by pod przewodnictwem nauczycieli maszerować przez miasto. Szybko dołączyłem do nich i – jak wszyscy – dostałem do ręki pochodnię.

Gdy dotarliśmy do lepiej oświetlonych ulic w centrum miasta, zauważyłem, że w pochodzie maszerowały nie tylko uczniowie naszego gimnazjum, lecz także innych szkół – a nie tylko szkół, również członkowie Hitlerjugend i SA. „Orkiestra” okazała się być orkiestrą marszową SA. Co to miało znaczyć? Czy to nie była impreza organizowana przez hitlerowców? Co ja miałem z nimi wspólnego? Nie, to nie mogło być zgromadzenie Hitlera! Przecież nie zaproszono by nas wtedy do szkoły!

Dopiero długo po tamtym pamiętnym wieczorze zrozumiałem, że naszym pochodem z pochodniami świętowaliśmy mianowanie Hitlera na kanclerza Rzeszy. Dlaczego dr Paulus i inni znani z lojalności nauczyciele w tym uczestniczyli? Czy byli tak samo nieświadomi jak my, uczniowie pierwszej klasy gimnazjum?

Już kilka tygodni po tamtym wieczorze z pochodniami zaczęto szeptem przekazywać nowiny: „Zabrali go w środku nocy…” Co to wszystko miało oznaczać, tego nam – dzieciom – nikt nie wyjaśnił. Wiedzieliśmy tylko tyle, ile sami potrafiliśmy sobie dopowiedzieć: działy się jakieś złowrogie rzeczy i miały one coś wspólnego z brunatnymi mundurami hitlerowców, którzy nosili białe opaski z napisem „Hilfspolizei” i patrolowali ulice uzbrojeni w gumowe pałki. Dlaczego nagle zwykła policja przestała wystarczać i w czym ci brunatni mieli jej pomagać – tego się nie dowiedzieliśmy.

Według szeptanych pogłosek kilku komunistów i socjaldemokratów z Groß-Strehlitz nagle zniknęło. Niektórzy pojawili się ponownie po dwóch, trzech dniach z obandażowanymi kończynami; inni nadal przebywali w „areszcie ochronnym”. Takie wyrażenia jak „policja pomocnicza” i „areszt ochronny” nigdy wcześniej nie dotarły do naszych uszu.

Na pierwszy rzut oka w Groß-Strehlitz było spokojniej niż wcześniej. Tumulty i bójki już się nie zdarzały. Zamiast tego przez ulice szły pochody z fanfarami i bębnami, z domów zwisały flagi ze swastyką. Ludność wychodziła na ulice, żeby śledzić ten spektakl. Piekarz Przywacs zostawił swoich klientów bez słowa i wyszedł w swoim białym fartuchu na chodnik.

Z naszego mieszkania mogliśmy dobrze obserwować pochody. Mój ojciec również szedł do okna, żeby je obserwować. Nasz sąsiad z domu naprzeciwko, adwokat dr Kurz, także wychylał głowę. Z jego mieszkania nie zwisała flaga ze swastyką. Kurz wcześniej nigdy nie miał kontaktu z moim ojcem. Od czasu przejęcia władzy zaczął go pozdrawiać, a gdy spotykał go na ulicy, nie pozostawiał wątpliwości, co myślał o nowych rządach. Gdy brunatne kolumny maszerowały z bębnami i fanfarami, Kurz wymachiwał ręką, jakby chciał uderzyć w bęben z okna, po czym zakończył gestem pogardliwego odrzucenia w stronę pochodu. Ojciec i my, dzieci, patrzyliśmy na niego z rozbawieniem. „Nie, nie jesteśmy sami!” powiedział wtedy ojciec, „są jeszcze Niemcy, którzy nie chcą mieć z nazistami nic wspólnego”

Podczas ferii wielkanocnych w 1933 roku nie spotkałem żadnego z moich kolegów z klasy – z wyjątkiem Antona Krutzschecka, którego wolałbym nie widzieć; uchodził za leniwego, fałszywego i kłamliwego. Na ulicy ledwo bym się za nim obejrzał, gdyby nie to, że kilkakrotnie pojawił się w nietypowym stroju. Naprawdę – ten cherlak maszerował na czele oddziału Jungvolk i uderzał w bęben landsknechta, aż dudniło po całej ulicy. W Hitlerjugend najwyraźniej odgrywał bardziej błyskotliwą rolę niż w szkolnej ławce.

Wiosną 1933 roku w synagodze w Groß-Strehlitz zaobserwowano znaczącą zmianę. Przez wiele lat dom modlitwy stał jak samotna skała – cichy, smutny, dostojny, porośnięty mchem, utrzymywany przez kilku urzędników, rzadko odwiedzany. Teraz znów stał się centrum życia. Kto chciał zobaczyć zgromadzoną wspólnotę, nie musiał już czekać do święta Nowego Roku. Rzadko mijał tydzień, by sala na górnym piętrze nie wypełniła się ludźmi. Jednakże zgromadzeni nie przychodzili na modlitwy, ale żeby dyskutować o sytuacji żydów. „Jesteśmy narodem albo wspólnotą religijną? Niemcami czy Żydami?

Po kilku wieczorach dyskusyjnych zaczęto mówić o podziale wspólnoty na dwa obozy. Po jednej stronie rosło poparcie dla lokalnej grupy syjonistycznej. Po drugiej stronie ludzie gromadzili się pod sztandarami „Centralnego Związku Niemieckich Obywateli Państwa Wyznania Mojżeszowego” oraz „Reichsbundu Żydowskich Żołnierzy Frontowych”. Pod ich wpływem powstała także lokalna grupa „Związku Niemiecko-Żydowskiej Młodzieży”. Syjoniści również założyli własną grupę młodzieżową.

Spór między syjonistami a niemieckimi Żydami rozgrywał się w wielu mieszkaniach prywatnych. Rodzeństwo poróżniło się, przyjaciele się rozeszli, synowie o syjonistycznych skłonnościach buntowali się przeciwko ojcom. Zdarzały się nawrócenia osób o niemiecko-patriotycznym nastawieniu na syjonizm – mimo fali drwin i plotek, jakimi mieszkańcy małych miasteczek karali każdą zmianę flagi.

Pewnego dnia wszyscy nauczyciele i uczniowie zgromadzili się w auli. Dyrektor wszedł na mównicę i wygłosił przemówienie. Nagle z szeregów uczniów rozległy się okrzyki. Wszyscy spojrzeli oburzeni: kto śmiał przerwać przemowę dyrektora? Wtedy dostrzeżono winowajcę: unterbannführera Hitlerjugend. Wstał z miejsca w pierwszym rzędzie i zażądał, by dyrektor natychmiast zszedł z podium – na oczach wszystkich nauczycieli i uczniów. Stało się coś niewiarygodnego: dyrektor Bergmann był zmuszony podporządkować się żądaniu niedoinformowanego młodzieńca. Następnie przywódca Hitlerjugend wszedł na podium i ogłosił, że dyrektor zostaje odwołany z powodu braku wiarygodności.

Wakat dyrektor pozostawał kilka tygodni pusty. Aż pojawił się nowy dyrektor. Mężczyzna, około czterdziestki, przedstawił się w auli jako „pełniący obowiązki dyrektora”. Był niskiego wzrostu, szczupły, ubrany w ciemnobrązowy garnitur, z wąsem przypominającym wąs Hitlera. Jego wyraźne zęby, pełne wargi i rysy twarzy przywodziły na myśl osobę o cechach afrykańskich. Spoza okularów spoglądały oczy, których nie dało się przeniknąć, a jego wyraz twarzy był poważny. Szybki chód nie pasował do jego wątłej sylwetki. Nazywał się Pierke i pochodził z Gliwic. Uczył matematyki i biologii w tej placówce. Krążyła pogłoska, że Pierke, jako asesor, był członkiem partii – jednym ze „starych bojowników”.

Nowy dyrektor rozpoczął wprowadzanie zmian. Na ścianach zwisły od razu portrety Hitlera. Do programu nauczania dodano nowe przedmioty; spośród dotychczasowych niewiele pozostało bez zmian. Do lekcji rysunku jako przedmiot dodatkowy dołączono zajęcia praktyczne. Poświęcano je głównie budowie modeli samolotów. Zajęcia gimnastyczne przekształcono w trening wojskowy. Boks, ćwiczenia terenowe, rzucanie granatami i tym podobne zajęcia zajęły obok musztry ważne miejsce.

Całkowicie nowy przedmiot nosił nazwę „Nauczanie narodowo-polityczne”.

Wprowadzenie porannych apeli szkolnych było jedną z ważniejszych nowości. Pamiętam zakończenie roku szkolnego, kiedy po rozdaniu świadectw wszyscy uczniowie i nauczyciele zgromadzili się razem. Uczniowie wykonywali swoje zadania w sposób uporządkowany – byli „podoficerowie” i „naczelny dowódca”. Podczas uroczystego podniesienia flagi dyrektor Pierke wygłosił przemówienie. Mówił o tym, że każdy powinien wykorzystywać swoje siły i zdolności dla dobra szkoły, i wychwalał przywódcę za jego dzieło odbudowy.

W latach 1934–35 w gimnazjum w Groß-Strehlitz doszło do istotnych zmian kadrowych. Dyrektora wspierała teraz część nowego grona pedagogicznego – wielu z nich było członkami SA i nosiło brunatne koszule z symbolami narodowosocjalistycznymi. Jedyny starszy nauczyciel Schmiedhammer, krytycznie nastawiony do narodowych socjalistów, został wkrótce karnie przeniesiony w inne miejsce.

Pamiętam jeszcze, jak zbladłem, gdy odczytano nowy dekret ministra nauki, wychowania i edukacji narodowej. Dekret brzmiał: „Nauczyciele i uczniowie okazują sobie nawzajem niemiecki pozdrowienie (salut hitlerowski) – zarówno w szkole, jak i poza nią. Nauczyciel rozpoczyna każdą lekcję salutem.

Tam, gdzie dotąd lekcje religii katolickiej rozpoczynały się i kończyły zwrotem: „Pochwalony Jezus Chrystus – Na wieki wieków. Amen”, odtąd należało na początku lekcji wykonać niemiecki pozdrowienie (salut hitlerowski), a tradycyjny zwrot wypowiadać dopiero na zakończenie lekcji.”

„Aryjczycy”, niezależnie czy nauczyciele, czy uczniowie, musieli oddawać hołd Hitlerowi dziesięć do dwunastu razy dziennie. Kto nie uczestniczył, nie mógł pozostać w gimnazjum. Warto od razu zaznaczyć: w gimnazjum w Groß-Strehlitz nie odnotowano ani jednego przypadku odmowy.

Nawet tak wierzący katolik jak dr. Paulus nauczył się wymawiać te pozdrowienie. Twarz wykrzywia mu wtedy grymas. Akcentował słowo Heil [zbawienie], jak przystało chrześcijaninowi – podkreślał.    

Schmiedhammer nie wahał się tak długo jak Paulus; wypowiedział pozdrowienie Hitlera z takim zapałem, jakby gryzł soczyste jabłko – tylko że zaraz potem skrzywił twarz, jakby trafił na robaka. Zawsze obserwowałem jego figlarną mimikę z mieszaniną niepokoju i rozbawienia.

Gdy katolicki duszpasterz szkolny, ksiądz Zylka, szeptał „Heil Hitler”, jego łysina pokrywała się lekkim rumieńcem, a wodnobłękitne oczy stawały się małe i okrągłe jak oczy kury.

W pierwszym roku po przejęciu władzy około połowa naszych nauczycieli uczestniczyła w brunatnym kulcie tylko niechętnie. To było w pewnym sensie pocieszające. Ich głębokie zakłopotanie, widoczny konflikt sumienia świadczyły o tym, że poczucie godności i człowieczeństwa zostało naruszone, ale nie całkowicie zniszczone. W ciągu jednego roku szkolnego nasi nauczyciele musieli publicznie oddać hołd Hitlerowi około dwa tysiące pięćset razy. Czy można się dziwić, że ksiądz Zylka w końcu wypowiadał „Heil Hitler” bez rumieńca? Nawet dr Paulus zdawał się już nie toczyć tak ciężkiej walki z samym sobą. Ja również stopniowo obojętniałem na potworność kultu Führera.

Asesor Billig powiedział pewnego dnia, że nie ma bardziej pouczającego zajęcia niż zapoznanie się z tymi ludźmi, którym zawdzięcza się istnienie, wiarę i zdolności. Jednostka uświadamia sobie swoje znaczenie dla narodu dopiero wtedy, gdy postrzega siebie w kontekście łańcucha swoich przodków. Nikt nie jest do tego zobowiązany, ale on, Billig, chętnie widziałby, gdyby każdy uczeń sporządził drzewo przodków. Należałoby uwzględnić daty urodzenia, zawód, służbę wojskową i inne główne wydarzenia z życiorysu przodków. Szczególną uwagę należałoby zwrócić także na ich cechy osobiste: czy mieli gwałtowny temperament czy spokojną krew, czy skłaniali się ku przygodom, czy raczej prowadzili uporządkowane życie.

Te słowa, wypowiedziane przez Billiga w jego pogodnym, gawędziarskim tonie, oczarowały mnie. Nagle ogarnęła mnie niepohamowana ciekawość: jak wyglądali moi przodkowie, jak żyli, jak im się powodziło. Mój ojciec mógł zaspokoić moją żądzę wiedzy tylko w ograniczonym stopniu. Jego relacje sięgały zaledwie czterech pokoleń wstecz. Ujawniło się następujące: moi przodkowie byli, z jednym wyjątkiem, wszyscy rabinami. Tylko mój prapradziadek był kupcem. Moi przodkowie mieszkali od dwóch pokoleń w Bawarii. Przybyli tam z Prus Wschodnich. Istniały również przesłanki, że mój praprapradziadek pochodził pierwotnie z Litwy. Dalsze informacje o przodkach nie zachowały się. Jedyną rzeczą, jaką mój ojciec znalazł jeszcze w jednej szufladzie, była fotografia dziadka. Była jednak tak zamazana, że nie dało się na niej rozpoznać niczego poza mężczyzną z pełną brodą.

Musiały się wydarzyć jeszcze gorsze rzeczy, zanim mój ojciec mimo swojego wieku, zdecydował się opuścić Niemcy. Wykluczenie żydów z życia publicznego, oczernianie w prasie i radiu, deklasacja przez prawo zmusiło wielu żydów strzeleckich do emigracji. Jeden z moich kolegów wyjechał do Palestyny, inni wyjechali do Ameryki lub Australii. Pozostali patrioci z kręgu Związku Rzeszy Żydowskich Żołnierzy Frontowych, ludzie bez zawodu odpowiedniego do emigracji, biedni, którzy nie byli w stanie zapłacić wyjazdu. Ze znajomych w strzeleckiej gminie żydowskiej został też głuchoniemy robotnik Markus i niepełnosprawny Guli.

Ostatecznie ojciec został zwolniony z funkcji rabina z braku środków i wyjechaliśmy do Schönlake.

Tłumaczenie Joanna Mrohs

Jadąc od strony Rozmierki, zaraz za Kronospanem po lewej stronie przy wjeździe do znajduje się jedno z najstarszych cmentarzysk w naszej okolicy.

Około 3000 lat temu wykształca w naszej części Śląska kultura, którą wyróżniają podobne zwyczaje pogrzebowe i kultura materialna. Nazwano to zjawisko kulturą łużycką. Wspólną cechą grupy, która zamieszkiwała naszą część Śląska, był birytualizm dla obrządku pogrzebowego. Na większości cmentarzysk tej kultury równolegle stosowano kremację i inhumację.

Groby szkieletowe były orientowane na osi N-S. Zmarłych układano w pozycji na wznak lub lekko skurczonych na boku. Pochówki były wyposażane w ceramikę, ozdoby, czasem narzędzia. Do cmentarzysk z tego okresu zalicza się m.in. Strzelce Opolskie-Adamowice (111 grobów, w tym 98 szkieletowych, 13 ciałopalnych).

Na adamowickich polach znajdywano dziwne przedmioty już od 150 lat. Trafiały one potem do lokalnych muzeów, np. w Strzelcach, Wrocławiu czy Gliwicach.

Pierwsze wykopaliska sprzed roku 1900 zidentyfikowały 80 grobów w 12 rzędach.  Ciała leżały wyprostowane na plecach, głowa skierowana była zazwyczaj na północ. Groby znajdywały się na głębokości około 1m, obłożone ze wszystkich stron kamieniami, tworząc swego rodzaju „kamienną skrzynię”. W okolicy głowy składano 1 do 5 naczyń glinianych. W grobach znaleziono dobrze zachowane szkielety osób średniego wzrostu, czaszki posiadały zdrowe zęby.

Lista przedmiotów znajdywanych na tym cmentarzysku jest imponująca. Najładniejsze trafiły do Wrocławia, gdzie częściowo są podobno do dziś: gliniane naczynia z uchem, brązowa biżuteria, w tym bransolety, pierścienie, obejmy na ramię, nogę, szyję, włosy, także dziecięce, zapinki, koraliki, żelazne noże, żelazne szpice do lancetów, brązowe toporki.

Cmentarzysko było użytkowane od późnego brązu (900–700 p.n.e) do wczesnej epoki żelaza (600 p.n.e).

Wedle najnowszych badań genetycznych tereny europejskie charakteryzowała zasadniczo ciągłość osadnicza. Jest wielce prawdopodobne, że pochowani są tam nasi prapraprapra….….dziadkowie.

Joanna Mrohs

Źródła: Altschlesien, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu