1560 [1512] Kupp Mlyna a krczmy we wsy Stanissczych / Balczer Rzundcza /

Gdy na kopalni kończy się węgiel na aktualnym pokładzie, trzeba kopać głębiej.

Zaczynamy więc kopać w księdze ziemskiej księstwa opolsko-raciborskiego z lat 1557-1604 dostępnej w wyszukiwarce archiwum opolskiego.

Sporządzona jest pismem kancelaryjnym niemieckim, ale wpisy są po niemiecku i czesku, jako że wtedy były to języki urzędowe na Śląsku.

Dokument opisuje umowę kupna młyna w Staniszczach Małych. Jest to dzisiejszy młyn Drzymała? Wielce prawdopodobne. Będzie to dokument o 200 lat starszy od ostatnio opisanego.

Oto treść:

Wystąpił „Grzehorz Bieh[Bieg] z Olessna … zdraw na Tiele y rozumie” i dobrowolnie wyznał, że sprzedał robotnemu Balczerowi Rzundczowi i jego dziedzicom „Mlyn swuy a Krczmu we wsy Stanissczech w Kragi nassem Strzeleczkem” z całym wyposażeniem, powołując się na list księcia Hanusa z roku 1512 o treści:

„My Hanuss z Bozy milosty Knize Polske Pan Strzeczky” oznajmujemy tymto listem wszem, że sprzedaliśmy na mocy tego listu pradawne prawo nasze i spadek, który przyszedł do nas po śmierci Mikulasa Turka a to dwa łany roli, karczmę i młyn we wsi naszej Małe Staniszcze na ziemi strzeleckiej, wolne od wszelakich robót, powozu, opłat i innych ciężarów, tak jak to od starodawna „wymierzeno a wyhraniczeno” i przez moich przodków posiadano, robotnym Katerzynie żonie wyżej wspomnianego Turka i jej bratu Fabianowi Biehowi, ich prawych spadkobiercom i potomkom (Erbom a Potomkom). Tak, że wyżej pisana Katerzyna i Fabian jej brat, ich erbowie i potomkowie będą mogli te dwa wolne łany, młyn, karczmę mieć, trzymać, używać, dawać i sprzedawać. Nadano w Opolu w środę po niedzieli Reminiscere roku bożego tysięcznego pięćsetnego dwunastego. Świadkami byli sławutny, wierny i miły „Girzyk Nawoy, Jan Jasensky, Petr Kotorz i Jan Chmelik z Obrowcze”.

Chcemy, aby wspomniany Balczer Rzundcza i jego dziedzice wspomniany młyn i karczmę na mocy tego listu książęcego mogli mieć, trzymać, dać, sprzedać (miti drzeti dati prodati) a to bez szkody dla praw książęcych i królewskich. Spisano w Opolu po niedzieli po św. Walentym roku od narodzenia Chrystusa 1560.

Świadkami byli „stateczny i slowutni” wierny nasz i miły Waczlaw Czibulka z Litulowic, hetman nasz oleski, Jan Panga starszy z Bungartu, Woytiech Budzowsky Burgkrabie zamku głogowskiego, Bartholomiey Wittych urzędnik kozielski, Mikulass Nos z Grabowa i Mikulas Lesotha ze Steblowa.

Dzień Opy i Omy się zbliża, więc czas na małe opowiadanie o moim.

Joanna Ania Mrohs

Opa Peter – zabawiacz

Skat i sztuczki karciane były jego specjalnością. Skata nauczył się w kaczmie, sztuczek karcianych od cyganów – gdy tylko w Kadłubie pojawiał się tabor, mały Peter pędził do wozów i każdą wolną chwilę spędzał na obserwowaniu cygańskich sztuczek.

Jako dziecko nie dostał szczepień ochronnych, bo lekarz uznał, że za słaby i nie dożyje dorosłości, więc szkoda na niego marnować drogą szczepionkę. Jednak Peter dożywa wieku dorosłego, co w tamtych czasach nie jest wcale oczywiste. Dzieci Anny Mross z domu Hutta odwzorowują idealnie ówczesną statystykę, która mówi, że tylko połowa narodzonych dzieci dożyje wieku dorosłego. Na ośmioro rodzeństwa Mross, tylko czwórka osiągnie wiek dorosły (trójka umiera w dzieciństwie, jeden brat ginie w I wojnie światowej).

Przestrzelone ucho

Za młodu Peter jest awanturnikiem i fanem broni. Jako nastolatek obserwuje z okna, że przy rzece robotnicy pogłębiają koryto. Jeden z nich co chwila się schyla, żeby wbić łopatę w muł. Peter wpada na pomysł, że zestrzeli robotnikowi kapelusz. Jednakże w chwili strzału ten akurat się podnosi i Peter przestrzelił mu ucho. Ojciec Petra, Thomas, w wyniku tego incydentu skonfiskował mu wszystkie pistolety. Miłośnikiem broni Peter pozostał, i to nadal nieostrożnym, bo przestrzelił raz bratu Theodorowi rękę.

W czasie drugiej wojny jego ulubionym pistoletem był Browning, którego trzymał pod poduszką. Gdy słyszał szmer nocą w domu, brał go i krążył po domu.

Gdy zbliżał się front ruski, kazał swoim dzieciom zabrać wszystkie pistolety i wyrzucić do rzeki.

Peter marynarz

W czasie I wojny światowej Peter zostaje marynarzem, podobno dlatego, że był niewielkiego wzrostu. Gdy w Rosji wybucha rewolucja październikowa służy akurat na statku pływającym w Zatoce Botnickiej, niedaleko Petersburga. Po demobilizacji przebywa w Berlinie i na własne oczy widzi walki w okolicy Schlesischer Bahnhof podczas rewolucji listopadowej roku 1918/19.

Heimattreuer

Jego dusza rewolucjonisty kolejny raz się odzywa w roku 1920, kiedy to w obliczu groźby odłączenia Śląska od Niemiec wstępuje w szeregi kadłubskiego liczącego 20 osób oddziału Selbstschutzu. Polski wywiad wojskowy umieszcza go na liście wrogów. Gdy nadchodzą wojska powstańcze, jego oddział chowa się w lesie krasiejowskim, gdzie toczą się intensywne walki i gdzie po zakończeniu powstania jeszcze przez miesiące odnajdywane są trupy. Powstańcy szukają ludzi z listy wrogów polskiego wywiadu, nie znajdują Petra, więc mszczą się na rodzinie i maltretują jego ojca Thomasa, prawie na śmierć.

Handlarz i praktyczny podrywacz

Po wojnie Peter postanawia założyć rodzinę. Podczas podróży służbowej do Bytomia, gdzie handlował bydłem, zatrzymuje się raz w gospodzie w Błotnicy Strzeleckiej, gdzie ma być na sprzedaż krowa. Gospodę prowadzi rodzina Haiduk. Tamże podczas transakcji wpada mu w oko jedna z kilku urodziwych córek. Peter wpada na pomysł: właścicielowi gospody mówi, że kupi krowę pod warunkiem, że jedna z córek – Johanna, będzie mu towarzyszyć w przewiezieniu krowy do Kadłuba. Peter miał skrycie nadzieję, że dziewczynie spodobał się jego dom i zgodzi się za niego wyjść. Widocznie dom i kawaler przypadli do gustu i Johanna została żoną Petra. Na ile ta anegdota jest prawdziwa, nie wiemy. Prawdopodobnie kulisy były mniej prozaiczne i praktyczne: ożenki aranżowane w ramach jednego cechu były wtedy normą.

Oprócz handlu bydłem do Bytomia, na zlecenie hrabiego Strachwitza handluje też dziczyzną z hrabiowskich lasów, która trafia aż do Berlina. Opa lubi jeździć do Bytomia, które przed wojną było pięknym miastem. Po skasowaniu zapłaty za towar idzie zawsze na Bahnhofstrasse do kawiarni, pije kawę i obserwuje ruch uliczny.

W czasie II wojny Peter nie dostaje poboru do wojska ze względu na kwalifikacje istotnie dla gospodarki: jest masourzem. Odkrywa jednak inne hobby: ukrywanie zbiegów.

Peter ukrywacz

Pewnego dnia około roku 1942 pod gospodą pojawił człowiek mówiący po polsku, twierdzący że jest domokrążcą i że sprzedaje opony do rowerów. Peter był bardzo kontaktową osobą, mówił też po polsku, rozpoczął więc z nim rozmowę. Szybko wyczuł, że przybysz coś ukrywa. Okazało się po dłuższej rozmowie, że mężczyzna ucieka przed Gestapo i szuka schronienia.

Ukrył więc mężczyznę. A że gospoda ma kilka ciemnych i głębokich piwnic oraz przepastne strychy – ukrył go w domu. Mężczyzna ten pochodził z Sosnowca i nazywał się Roman Kuśmierski.

Nawet Gestapo przeszukujące wkrótce dom, go nie odkryło. Gestapo robiło wtedy często rewizję w gospodzie i masarni, sprawdzając, czy nie wykonuje się zabronionych wtedy ubojów własnych i czy masourz nie handluje na czarno (a handlował). Kuśmierski wkrótce ucieka dalej, zostaje jednak aresztowany, o czym mówią jego wspomnienia. Ale to już inna historia.

Po zakończeniu wojny Peter ukrywa przez dłuższy czas właściciela krasiejowskiej cegielni, tym razem przed polską administracją.

Peter i jego terapie

Opa Peter na starość odstawił broń i znalazł sobie nowe hobby. Kupował chore konie i w rzece kadłubskie urządzał im spa. Tak podleczone zwierzęta sprzedawał z zyskiem dalej.

Już jako 30latka dopadła go uciążliwa dolegliwość: wrzody żołądka. Graf Strachwitz polecił mu swojego lekarza we Wrocławiu, a ten skierował go na leczenie do uzdrowiska w Karlsbad. Zawsze jeździł tam sam, a gdy wracał, żona na zmianę udawała się do Bad Salzbrunn. Bo przecież nie można zostawić geszeftu bez nadzoru.

W Karlsbad leczył się u dr. Med. Paula Friedinga, w domu zdrojowym „Wappen” przy Dr. Becher-Platz.

Z tamtego czasku zachowało się zalecenie lekarskie:

Po południu między 6-7 wypić 4 połówki kubka w źródle Marktbrunn a rano na czczo 4 połówki kubka w źródle Mühlbrunn, a to z dodatkiem ½ paczki soli musującej do 1 kubka rano. Wypić łyczkami w ciągu 10 minut. Między kolejnymi połówkami kubka przerwa 10 minut. 40 minut później zjeść śniadanie lub inny posiłek (kubek to 200 ml).

Przed spaniem jeszcze wypić ½ kubka zimnej wody z Felsenquelle.

Zaleca się też kąpiele tlenowe 36 a 20 minut, 2 atmosfery, potem 1 godzina odpoczynku.

Zalecono także płukanie jelita.

Dieta: na śniadanie herbata z mlekiem, płatki owsiane, kasza owsiana, masło, jajko na miękko, biały chleb i sucharki. Na obiad zupa z lnu, makaron, sałata, pstrąg, szczupak. Wołowina i cielęcina, ale gotowana. Sery imperial, crème, gervais. Młode ziemniaki i szparagi. Po południu sucharki i herbata.

Napoje nigdy zimne, herbata miętowa lub rumiankowa. Zero alkoholu.

Z wrzodów wrocławski lekarz go wyleczył.

Głuchota

Na starość opa Peter był już głuchy, i na wszystko odpowiadał „ja”. A może tylko udawał, żeby mieć święty spokój

Wersja niemiecka:

Der Tag der Großeltern rückt näher, also ist es Zeit für eine kleine Geschichte über meinen Großvater.

Opa Peter – der Unterhaltungskünstler

Skat und Kartentricks waren seine Spezialität. Skat lernte er in der Kneipe, Kartentricks von Zigeunern – sobald ein Zigeunerwagen in Kadłub ankam, rannte der kleine Peter dorthin und verbrachte jede freie Minute damit, die Zigeunerkunststücke zu beobachten. Als Kind erhielt er keine Schutzimpfung, weil der Arzt meinte, er sei zu schwach und würde das Erwachsenenalter nicht erreichen, also wäre die teure Impfung an ihm verschwendet. Doch Peter erreicht das Erwachsenenalter, was zu jener Zeit überhaupt nicht selbstverständlich war. Die Kinder von Anna Mross, geborene Hutta, spiegelten die damalige Statistik wider, wonach nur die Hälfte der geborenen Kinder das Erwachsenenalter erreichten. Von den acht Mross-Geschwistern erreichten nur vier das Erwachsenenalter (drei starben im Kindesalter, ein Bruder fiel im Ersten Weltkrieg).

Durchschossenes Ohr

In seiner Jugend war Peter ein Draufgänger und Waffenfan. Als Teenager beobachtete er aus dem Fenster, wie Arbeiter das Flussbett ausbaggern. Einer von ihnen beugte sich ständig hin, um die Schaufel in den Schlamm zu stecken. Peter hatte die Idee, dem Arbeiter den Hut abzuschießen. Doch im Moment des Schusses richtete sich der Arbeiter auf, und Peter schoss ihm ins Ohr. Peters Vater, Thomas, konfiszierte ihm daraufhin alle Pistolen. Obwohl Peter ein Waffenliebhaber blieb, war er weiterhin unvorsichtig, denn er schoss seinem Bruder Theodor einmal in die Hand.

Während des Zweiten Weltkriegs war sein Lieblingspistole eine Browning, die er unter dem Kopfkissen hielt. Wenn er nachts ein Geräusch im Haus hörte, griff er danach und durchsuchte das Haus. Als die russische Front näher rückte, befahl er seinen Kindern, alle Pistolen einzusammeln und in den Fluss zu werfen.

Peter der Seemann

Während des Ersten Weltkriegs wurde Peter Seemann, angeblich weil er klein war. Als in Russland die Oktoberrevolution ausbrach, diente er gerade auf einem Schiff in der Bottnischen Bucht, in der Nähe von Petersburg. Nach der Demobilisierung hielt er sich in Berlin auf und erlebte die Kämpfe um den Schlesischen Bahnhof während der Novemberrevolution 1918/19.

Heimattreuer

Seine revolutionäre Seele regte sich erneut im Jahr 1920, als er sich angesichts der Gefahr, dass Schlesien von Deutschland abgetrennt wird, dem 20-köpfigen Kadlub-Selbstschutz anschloss. Der polnische Militärgeheimdienst setzte ihn auf die Feindesliste. Als die aufständischen Truppen ankamen, versteckte sich seine Einheit im Krascheow-Wald, wo intensive Kämpfe stattfanden und auch nach Ende des Aufstands noch monatelang Leichen gefunden wurden. Die Aufständischen suchten nach den Personen auf der Feindesliste des polnischen Geheimdienstes, fanden Peter aber nicht, rächten sich jedoch an seiner Familie und misshandelten seinen Vater Thomas beinahe zu Tode.

Händler und pragmatischer Verführer

Nach dem Krieg beschloss Peter, eine Familie zu gründen. Während einer Geschäftsreise nach Beuthen, wo er mit Vieh handelte, hielt er einmal in einer Schenke in Blottnitz an, wo eine Kuh zum Verkauf stand. Die Schenke wurde von der Familie Haiduk geführt. Während der Transaktion fiel ihm eine der hübschen Töchter ins Auge. Peter hatte die Idee: Er sagte dem Gastwirt, er würde die Kuh kaufen, wenn eine der Töchter – Johanna, ihn bei der Überführung der Kuh nach Kadlub begleiten würde. Peter hoffte insgeheim, dass das Mädchen sein Haus mögen würde und zustimmen würde, ihn zu heiraten. Offensichtlich gefielen Haus und Junggeselle, und Johanna wurde Peters Frau. Inwieweit diese Anekdote wahr ist, wissen wir nicht. Wahrscheinlich waren die Hintergründe weniger prosaisch und pragmatischer: Ehen innerhalb desselben Handwerks waren damals die Norm.

Während des Zweiten Weltkriegs wurde Peter aufgrund seiner für die Wirtschaft wichtigen Qualifikationen nicht zum Militär einberufen: Er war Fleischer. Er entdeckte jedoch ein anderes Hobby: das Verstecken von Flüchtlingen.

Peter der Versteckkünstler

Eines Tages um das Jahr 1942 tauchte ein Mann vor der Schenke auf, der Polnisch sprach und behauptete, ein Hausierer zu sein und Fahrradreifen zu verkaufen. Peter, der eine sehr kontaktfreudige Person war und auch Polnisch sprach, begann ein Gespräch mit ihm. Schnell merkte er, dass der Ankömmling etwas verbarg. Nach längerer Unterhaltung stellte sich heraus, dass der Mann vor der Gestapo auf der Flucht war und Zuflucht suchte. Peter versteckte den Mann. Da die Schenke mehrere dunkle und tiefe Keller sowie geräumige Dachböden hatte, versteckte er ihn im Haus. Der Mann stammte aus Sosnowiec und hieß Roman Kuśmierski. Sogar die Gestapo, die bald darauf das Haus durchsuchte, entdeckte ihn nicht. Die Gestapo führte damals häufig Durchsuchungen in der Schenke und der Metzgerei durch, um zu überprüfen, ob keine verbotenen Schlachtungen durchgeführt wurden und ob der Fleischer nicht illegal handelte (was er tat). Kuśmierski floh bald weiter, wurde jedoch verhaftet, wie seine Erinnerungen erzählen. Aber das ist eine andere Geschichte. Nach dem Krieg versteckte Peter den Besitzer der Krasiejów-Ziegelei, diesmal vor der polnischen Verwaltung.

Peter und seine Therapien

Opa Peter legte im Alter die Waffen ab und fand ein neues Hobby. Er kaufte kranke Pferde und veranstaltete für sie ein Spa im Himmelwitzer Fluss. Die so genesenen Tiere verkaufte er gewinnbringend weiter. Bereits als 30-Jähriger litt er unter einem lästigen Leiden: Magengeschwüre. Graf Strachwitz empfahl ihm seinen Arzt in Breslau, und dieser sendete ihn zur Behandlung nach Karlsbad. Immer reiste er alleine dorthin, und wenn er zurückkehrte, ging seine Frau abwechselnd nach Bad Salzbrunn. Denn man konnte das Geschäft ja nicht unbeaufsichtigt lassen. In Karlsbad ließ er sich bei Dr. Med. Paul Frieding im Kurhaus „Wappen“ am Dr.-Becher-Platz behandeln. Ein ärztliches Empfehlungsschreiben aus jener Zeit ist erhalten geblieben: Nachmittags zwischen 6-7 Uhr 4 halbe Tassen (je 100 ml) am Marktbrunnen trinken, morgens nüchtern 4 halbe Tassen (jeweils mit ½ Päckchen Brausesalz zu einem ganzen Becher) am Mühlbrunnen trinken. Schluckweise innerhalb von 10 Minuten trinken. Zwischen den Halbtassen jeweils 10 Minuten Pause. 40 Minuten später Frühstück oder eine andere Mahlzeit. Vor dem Schlafengehen noch ½ Tasse kaltes Wasser aus der Felsenquelle trinken. Auch Sauerstoffbäder von 36 a 20 Minuten, 2 Atmosphären, dann 1 Stunde Ruhe wurden empfohlen. Auch Darmspülungen wurden empfohlen. Diät: Zum Frühstück Tee mit Milch, Haferflocken, Haferbrei, Butter, weiches Ei, Weißbrot, Zwieback. Zum Mittagessen Leinensuppe, Nudeln, Salat, Forellen, Hecht. Rind- und Kalbfleisch, aber gekocht. Kaiserlicher Käse, Crème, Gervais. Junge Kartoffeln und Spargel. Nachmittags Zwieback und Tee. Getränke sollten nie kalt sein, Pfefferminz- oder Kamillentee. Kein Alkohol. Der Breslauer Arzt heilte ihn von den Magengeschwüren.

Hörprobleme

Im Alter war Opa Peter bereits taub und antwortete auf alles mit „ja“. Vielleicht tat er auch nur so, um seine Ruhe zu haben.

W ostatnim wpisie na FB przypadkiem rozwinął się wątek młynarzy. Temat jest niezwykle ciekawy z perspektywy genealożki, bo zawsze wymagający.

Z ksiąg kościelnych wynika, że w rodzinach młynarzy rządził reżim matrymonialny: kandydatka na żonę lub kandydat na męża musieli pochodzić z rodziny młynarzy. Z tego powodu młynarze i młynarki żenili się często w odległych parafiach, co utrudnia poszukiwania genealogiczne.     

Stosując te praktyki, młynarze tworzyli całe dynastie na naszych terenach. W księgach kościelnych pięknie to widać.

Pojawiają się więc często Drzymale w Myślinie, Jemielnicy, Potempie, Mendle, którzy mieli młyny w Jemielnicy, Gąsiorowicach, Staniszczach, Rogowscy od Rozmierzy po Chrząstowice, Adamtze od Trzensin, po Krasiejów i Kadłub. Widery w Lasowicach i Kolanowicach, Lellek w Kup, Ozimek i Libawski w Krasiejowie, Brysch w Dańcu i Kadłubie.

Przykłady:

1815 rok, żeni się młynarz Andreas Widera z Lasowic Wielkich z Marią córką Stanislausa Lellek młynarza z Kup.

W roku 1830 żeni się Johann Mende młynarz z Grodziska koło Gościęcina z Teklą córką młynarza Stanislausa Brischa z Barwinka (Kadłub)

W roku 1774 żeni się w Grodzisku Blasius Drzymalla z Myśliny z córką Sebastiana Czaja młynarza z Grodziska.

W roku 1797 żeni się w Grodzisku Anton Kral młynarz z Licheni z Hedwig córką Matheusa Mroza młynarza na stawie Glinka w Grodzisku.

W Kadłubie w roku 1766 rodzi się na Barwinku w młynie dziecko, z ojca Mathai Brys i matki Cathariny córki byłego młynarza na Barwinku – Mathia Kolodziey. Świadkiem jest młynarz Joseph May z Gąsiorowic.

W roku 1761 żeni się w Grodzisku wdowiec Bartholomeus podborny młynarz potocznie zwany „na grobli” z Marianną córką Baltasara Mroza młynarza w Grodzisku.

W Staniszczach żeni się młynarz z Kadłuba Wolnego Andreas Miozka z Josephą córką Joanna Bronder młtnarza na Bziniczce.

W roku 1790 żeni się Simon Potempa syn młynarza Antona w Potempie z Marią córką Mathiasa Brysch młynarza z Kadłuba

Mimo tego, że te dynastie prowadziły młyny, nie zawsze były ich właścicielami a tylko dzierżawcami. Prawo młyńskie (do budowy i prowadzenia młynów) nadawane było od średniowiecza sołtysom, miastom lub właścicielowi ziemskiemu.

Młyny na dopływach Małej Panwi w Staniszczach należały do hrabiego Colonna, który je wybudował przed rokiem 1706. Miał on też w związku z tym prawo zmusić swoich poddanych do mielenia zboża w jego młynach. Młynarz Drzymala na sąsiedniej Myślinie utracił przez to połowę klientów, za co przyznano mu obniżenie podatku. Tu więcej o tej historii https://kadlub.design.blog/2023/06/30/spis-podatnikow-w-krasiejowie-w-roku-1726-no-i-w-sumie-w-ozimku-bo-wtedy-ozimskie-pole-nalezalo-do-krasiejowa/

Prawo do budowy młyna miało zapisane miasto Ujazd lub Strzelce. Jako że w Strzelcach nie było odpowiedniej rzeki, młyn miejski znajdował się na Jemielniczance. Młyn ten na mapach jest opisany jako Gross Strehlitzer Schneide-Mühle, czyli tartak napędzany kołem wodnym.

Młyny nie służyły tylko do mielenia zboża i cięcia drewna. Mechanizm młyński był wykorzystywany do spilśniania wełny, produkcji garbników z kory i papieru. Taki młyn działał na wysokości Łazisk tu oznaczony Pap.(ier) M.(ühle).

Sztukę budowy młynów do Europy przynieśli Rzymianie, w późniejszych czasach to mnisi odpowiadali za jej rozprzestrzenienie. Widać to pięknie w Jemielnicy, gdzie cystersi założyli gęsty sznur młynów nad rzeką Jemielniczanką.

Na mapie młyny pocysterskie na wysokości Gąsiorowic: Busch, Pitacha, Malcher, Masur, Drzimalla, Moysa

… i młyny pocysterskie na wysokości Jemielnicy: Grochowina, Kachel, Matschiek.

Na mapie powyżej widać też dwie inne instalacje wykorzystujące siłę wody: młoty fryszerskie (Frischfeuer), jako że w związku z występowaniem w dolinie Jemielniczanki rudy darniowej, działało u nas już od niepamiętnych czasów hutnictwo.

Tu historia kuźników średniowiecznych https://kadlub.design.blog/2023/12/19/chui-kilkonaste-kratt-w-przitomnosti-dobrych-lidi-rytirskich/

a tu kuźnicy germańscy https://kadlub.design.blog/2020/01/08/juz-2000-lat-temu-germanie-wytapiali-u-nas-zelazo/

Około 1720 roku stanął w Kadłubie wysoki piec, jeden z pierwszych na Śląsku. Miechy miał napędzane kołem wodnym.

rysunek poglądowy (piec w Hausen, autor rysunku Walter Arzet)

Kadłubski zakład hutniczy działał do około 1862 roku, a potem została przebudowany na … młyn. Przebudował go Sebastian Adamietz, mistrz hutniczy kadłubskiej huty oraz budowniczy młynów pochodzący z młyna w Trzensinie. Ugoda sądu rozjemczego w Strzelcach pokazuje, że niektórzy młynarze także byli konstruktorami mechanizmów młyńskich.

Tu link do protokołów https://opole.ap.gov.pl/publikacje/przeczytano-przyjeto-podpisano/

Jednakże szybko nadszedł kres młynarzy jako instytucji wiejskiej. Z czasem maszyny parowe wyparły koła młyńskie, które był zależne od stanu wody. W miejsce młynów powstały jednak turbiny, jak turbina Francisa w Kadłubie w latach 1930tych (poniżej rysunek), produkująca prąd. I zniknął młynarz z wioski, który przez setki lat był jej ważną postacią.

A propos

Dziś patrząc na rzekę nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo kiedyś była ona ważna dla mieszkańców. I jak bardzo człowiek zmienił jej bieg, żeby ją sobie podporządkować.

Tu rzeka przed regulacją około 1800 roku

a tu po regulacji, która nastąpiła na początku 19 wieku.

Joanna Ania Mrohs

Z cyklu ciekawostek z metryk:

Księgi kościelne Izbicka zawierają wiele ciekawostek, oto jedna z nich z roku 1817:

„Matthaus Kozubek, kawaler i syn Urbana Kozubka, wycużnika z Tarnowa, od urodzenia głuchy i niemy, poślubił swoją narzeczoną Justynę, córkę zmarłego Jakoba Pelikana, na podstawie pozwolenia wydanego przez Królewskie Biuro Domen w Opolu z dnia 1 maja 1817 roku, po trzykrotnym ogłoszeniu zarówno w Tarnowie, jak i tutaj, w miejscowym kościele przez miejscowego proboszcza Josefa Wysluchę. Ceremonia odbyła się w następujący sposób:

Po wezwaniu do tego aktu Królewskiego Radcy Sądownictwa, pana von Mletzko, i przemówieniu do zgromadzonego z ciekawością ludu o dobrodziejstwach słuchu i mowy, uciszając niniejszym prostacki i motłochowaty śmiech, poprosiłem pana młodego, który mimo że był całkowicie głuchy i niemy, potrafił bardzo rozsądnie i dowcipnie porozumiewać się za pomocą znaków, aby podszedł do ołtarza. Klęknął on z oznakami najgłębszej pobożności i adoracji Boga, nie widząc, co się wokół niego dzieje. Następnie poprosiłem jedną z druhen, aby uklękła przed nim i dałem mu znak, aby podał jej rękę; zrobił to, ale gdy tylko zauważył, że to nie jego narzeczona, cofnął rękę. W ten sposób poprosiłem jeszcze dwie inne druhny, aby uklękły przed nim, ale stawał się coraz bardziej niechętny, aż w końcu jego narzeczona stanęła obok niego, której z widoczną radością podał rękę. Po wykonaniu innych niezbędnych znaków, ceremonia została zakończona, a protokół został sporządzony przez wspomnianego Radcę Sądownictwa i podpisany przez pana młodego, pannę młodą oraz świadków Karla Basgiera i Jakoba Frelicha.”

Joanna Ania Mrohs

Ogłoszenie. Z dnia 25.10.1912 Reichsanzeiger

W dniu 15 listopada br. zostanie otwarta dla ruchu nowa linia kolejowa o normalnym rozstawie torów o długości 21,64 km na trasie Groß Strehlitz – Vossowska. Na nowej linii, zbudowanej jako linia boczna, znajdują się w kolejności geograficznej stacje: Rosmierka, Kadlub, Carmerau i Groß Stanisch. Wszystkie stacje mają uprawnienia do obsługi pasażerów, bagażu, zwłok, przesyłek ekspresowych i towarowych, ładunków pełnowagonowych, żywych zwierząt i pojazdów. Stacje Rosmierka, Kadlub i Carmerau są wyposażone w stałe rampy do załadunku czołowego i bocznego, natomiast stacja Groß Stanisch posiada ruchomą rampę. Na nowych stacjach nie będą przyjmowane materiały wybuchowe.

Nowe stacje zostaną włączone do taryfy towarowej państwowych i prywatnych kolei, taryfy towarowej środkowo-wschodnich Niemiec i Saksonii, taryfy węglowej Górnego Śląska oraz taryfy przewozowej państwowych i prywatnych kolei. Informacje na temat stawek frachtowych można uzyskać w biurze transportowym zarządu oraz w odpowiednich placówkach służbowych. Na nową linię kolejową obowiązują przepisy budowlane i eksploatacyjne z dnia 4 listopada 1904 roku oraz przepisy ruchu kolejowego z dnia 23 grudnia 1908 roku.

Katowice, październik 1912. Królewska Dyrekcja Kolei

To ogłoszenie urzędowe. Mam jednak osobisty związek z tą linią i spisane wspomnienia, gdyż wielu moich przodków mieszkało na spórackim Banioku i było kolejarzami.

Jak mój praopa Ludwig. Był nastawniczym na stacji w Karmerau a potem Spóroku. Codziennie rano szedł do budki, która znajdowała się ok. 300 m od dworca w stronę Staniszcz. Pracował na zmianie dziennej 12/24. Wnuki codziennie nosiły mu obiad.

Stacja kolejowa tętniła wtedy życiem. Kursowały nie tylko pociągi osobowe ale i towarowe. Stacja miała tor osobowy i towarowy, rampę załadunkową i spory magazyn, w którym zawsze składowano różnorakie towary. Oma zamówiła sobie kiedyś meble, które dostarczono właśnie pociągiem.

Z Zabrza latem przyjeżdżały dwie handlyry, jedna chuda, druga okrągła, z dwoma olbrzymimi koszami wiklinowymi. Skupywały jagody, które kobiety z dziećmi zbierały po spórackich lasach. Dzieci musiały wtedy także pracować. Dodatkowo jagód nie można było jeść przy zbieraniu, mimo że była wielka ochota. Wszystko miało iść na sprzedaż, a naruszenie tego zakazu było od razu widoczne na języku i groziło laniem.

Stacja była też dźwignią handlu. Kursowały bydloki, czyli wagony do transportu bydła. Opa z Kadłuba handlował bydłem: skupywał je w okolicy, wsadzał do bydloka na stacji. Jechało stado potem do Bytomia do dobrze prosperującej masarni Josefa Orzechowskiego z Bahnhofstrasse. Hrabia Strachwitz sprzedawał drewno i dziczyznę ze swoich lasów. Dziczyzna jechała dalej z Bytomia pociągiem nawet do Berlina.

Na stacji znajdował się telegraf. Słychać było cały dzień stukanie urządzenia. Ta sama linia telegraficzna ucierpiała zaraz po wojnie od ataku terrorystycznego organizacji dywersyjnej Freikorps Gross Massdorf, która chciała przywrócenia rzeszy na Śląsku. Ale to już inna historia.

Kolej też była miejscem innego przestępstwa: jesienią jechały transporty buraków cukrowych. Jak pociąg stał na torze towarowym, aby przepuścić pociąg osobowy, mieszkańcy podkradali buraki. Dlaczego? Robiono z nich bimber, gdyż każdy wtedy pędził sam w domu.

Istnieje jeszcze jedno wspomnienie, tragiczne. Już po wojnie na trasie Strzelce-Fosowskie miał miejsce wypadek. Wykoleił się pociąg osobowy. W pociągu zginęła młodziutka dziewczyna ze Spóroka. Zakleszczona w tonach żelastwa długo miała krzyczeć z bólu i wołać o pomoc. Ale nikt nie był stanie jej wydostać. Nie znalazłam jeszcze potwierdzenia tej opowieści w doniesieniach prasowych ani aktach.

Joanna Ania Mrohs

Bieda panowała na śląskich wsiach w okresie międzywojennym. Z tego powodu wielu ruszało do centrum Niemiec, na tzw. Saksy do pracy. Tak też zrobiło kilka dziewcząt z Kadłuba. Między nimi była też Anna z Kadłuba, z której zasobów pochodzi to zdjęcie:

… oraz list. List napisała siostra caritaska.

Wiedziała ona, że takie wyjazdy były pełne pokus. Z tego powodu napisała do dziewczyn przebywających w Bettmar w Dolnej Saksonii pełen porad i przestróg list. Oto jego tłumaczenie na polski:    

***

Grodisko, 13 maja 1932 r.

Moje drogie dziewczyny!

Z okazji świąt myślimy o Was wszystkich. Byłabym bardzo szczęśliwa, gdybyście zechciały również wysłać wiadomość do proboszcza lub do mnie w czasie wakacji. My tu w hajmacie często myślimy o Was i mamy nadzieję, że będziecie się tak zachowywać, abyśmy my, Górnoślązacy, mogli być z Was dumni. W dniu Wniebowstąpienia Pańskiego dzieci zostały zaprowadzone do Pierwszej Komunii Świętej. Po południu dziewczęta zostały przyjęte do Stowarzyszenia świętej Agnes. Niewinne dusze promieniały czystym szczęściem i radością. Kilka dziewcząt zostało uroczyście przyjętych do kongregacji. Tak, to było bardzo, bardzo piękne. Byłoby też miło, gdyby dziewczęta z Kadłuba chciały liczniej dołączyć do kongregacji.

Wielebny Prezes wygłosił piękne przemówienie: Dziecko Maryi powinno zawsze świecić przykładem. Powinien reprezentować Najświętszą Maryję Pannę wszędzie, w modlitwie, w nabożeństwie, w kościele, w pracy, a także w rozmowie. Módlcie się często w ciągu dnia, a otrzymacie siłę sprostać każdej pokusie. Jaka jest u Was pogoda? Tutaj jest już wszystko zielone.

Życzę wszystkiego najlepszego

z serdecznymi pozdrowieniami

Siostra Caritas

Poniżej zdjęcie, z prawej siostra karitaska

Joanna Ania Mrohs

Krótki wstęp teoretyczny za: Kazimierz Orzechowski „Chłopskie posiadanie ziemskie na Górnym Śląsku”

W 1807 roku  Prusy wraz z edyktem regulacyjnym rozpoczęły reformę mającą na celu umożliwienie chłopom nabycia prawa własności do ziemi, która należała do feudała a którą dotychczas użytkowali.   

„Ostatnim etapem uwłaszczenia chłopów na Śląsku w ramach reformy rolnej była tzw. reluicja, czyli znoszenie feudalnych ciężarów tych gospodarstw, które już przed początkiem reformy były chłopską własnością podległą lub (jak np. dziedziczna dzierżawa) były posiadane na warunkach do własności podległej silnie zbliżonych.

[…]

W marcu 1848 r. Śląsk ogarnęła ponowna fala walk rewolucyjnych. Pierwsze zarzewie rewolucji pojawiło się w pow. jeleniogórskim, w którym przed paru zaledwie laty (1844) miał miejsce potężny bunt tkaczy. Powstanie bardzo szybko rozprzestrzeniło się na cały powiat, wykroczyło poza jego granice, obejmując powiaty kamiennogórski, lwówecki, bolkowski, ziębicki, wołowski, oleśnicki, sycowski, oławski; z Górnego Śląska nyski, grodkowski, kluczborski, oleski, raciborski, rybnicki i strzelecki. Wśród postulatów wysuwanych przez chłopów powtarzały się niezmiennie: żądania zniesienia pańszczyzn, czynszów świadczonych w naturze i w pieniądzu, laudemiów, pańskich łowów, żądanie zwrotu gruntów oddanych panom w wyniku regulacji z pierwszej połowy XIX wieku, zniesienie serwitutów pańskich na chłopskich ziemiach itd. […] Tłumy złożone z kmieci, zagrodników, chałupników i bezrolnego proletariatu wiejskiego napadały pańskie dwory i pałace, dokonywały aktów samosądu na panach, ich urzędnikach, sołtysach itd. Ze szczególną zawziętością niszczone były księgi gruntowe i te panowie przede wszystkim przy pierwszych oznakach rewolucji starali się zabezpieczyć. Fakt to zrozumiały: księgi bowiem mieściły wpisy określające ilość i rodzaj obciążeń chłopskich.”

Z powyższego opisu widać, że uwłaszczenie przebiegało opornie (przede wszystkich dzięki panom ziemskim) na terenie Górnego Śląska. Mimo, iż pierwsze akty prawne wydano już w 1807 roku, proces przebiegał bardzo opornie i dopiero rewolucja 1848 wymusiła jego zakończenie.

Z tego powodu wspomniane zniesienie ciężarów feudalnych nastąpiło w Kadłubie na szarym końcu – dopiero w roku 1851.

Z tego okresu istnieje gruba księga o tytule ”Akten des Dominii Gross Stein betreffend der Rezesse von Kadlub”. A tamże kilka umów między hrabią Hyazinthem von Strachwitz jako właścicielem majątku rycerskiego Kadlub a chłopami z Kadłuba. Na mocy tych umów zamienili oni ciążące na nich obciążenia  na rentę na rzecz feudała.     

Co możemy z tych umów wyczytać?

Struktura posiadania/użytkowania prezentuje się w Kadłubie bardzo ubogo. Nie ma ani jednego wolnego kmiota. Wolny kmiot miał co najmniej jedną hubę ziemi, czyli co najmniej 16ha. Był na tyle zamożny, że mógł się wykupić wcześnie z poddaństwa.

Jednym plusem jest to, że mamy wtedy 3 wolnych zagrodników:

1. Franz Anderwald wolny zagrodnik parcela numer 1

2. Johann Koy wolny zagrodnik parcela numer 39

3. Valentin Anderwald wolny zagrodnik parcela numer 50

Zagrodnicy oprócz domu i ogrodu, posiadali trochę pola, co pozwoliło im zgromadzić niewielki kapitał i wykupić się wcześniej z poddaństwa, bowiem widnieją oni w umowie jako już wolni zagrodnicy.  

Reszta wymienionych mieszkańców Kadłuba to w większości robotnicy świadczący robociznę na rzecz majątku pańskiego. Dzierżawili oni wyłącznie domek do hrabiego i pracowali w jego majątku. Tabela wymienia np.:

4. Valentin Ploch chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 42

5. Thomas Hasterok chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 45

6. małżeństwo Hedwig i Joseph Dlugosz chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 47

7. spadkobiercy Michaela Gospodarek chałupnika wykonującego robociznę parcela numer 41

A to:

Wdowa Marianna Gospodarek z domu Klyszcz ponownie zamężna z Johannem Hasterok, nieletnia Josepha Gospodarek, Katarina Gospodarek żonata z Johannem Piela, nieletnia Hedwig Gospodarek, nieletni Johann Gospodarek.

8. Franz Kuczera chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 18

9. małżeństwo Franz i Maria Hadrian chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 57

10. Mathias Pasternok chałupnik wykonujący robociznę parcela numer 62

… i kolejni.

Z jakich obciążeń strony umowy wykupiły się w 1851 roku?

 „Właściciele wyszczególnieni w poniższej tabeli byli zobowiązani do świadczenia na rzecz majątku rycerskiego Kadlub poniższych świadczeń w ramach pańszczyzny:

– do świadczeń pieniężnych (czynsz za dzierżawiony dom)

– do robocizny przy żniwach  

– do kąpania i strzyżenia owiec  

– do połowu w stawach  

– do czyszczeni rowów  

– do laudemium [opłata za przekazanie gospodarstwa] w wysokości 10%  

– do transportu ryb

– do transportu żelaza

–  do transportu węgla

– do robocizny tygodniowej

– do robocizny przy żniwach  

Właściciel majątku rycerskiego był ze swojej strony zobowiązany do przekazywania deputatu w postaci korca żyta i gryki.

Znosi się tym samym wszystkie powyższe obciążenia.

Dla parceli 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25 znosi się czynsz sądowy (za sąd patrymonialny będący w gestii feudała) bez odszkodowania.

Znosi się również laudemium dla parceli 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 15, 18, 19 bez odszkodowania.”

Strachwitzowi jako właścicielowi ziemskiemu za zrzeczenie się ze swoich praw feudalnych przysługiwało odszkodowanie.  

Chłopi więc zostali umownie zobowiązani do zapłaty renty do banku rentowego w ratach rozłożonych na 20 lat. Bank rentowy wypłacała całą kwotę odszkodowania Strachwitzowi.

Umowa zawiera tabele z wyszczególnieniem należnych rat. Np. wolny zagrodnik Valentin Anderwald musiał płacić roczną ratę w wysokości 21 talarów, co daje dziś kwotę około 3700 zł. Po 20 latach dawało to kwotę 74.000 zł w przeliczeniu.

Joanna Ania Mrohs