Pewnego dnia w czasie wojny pod gospodą w Kadłubie pojawił człowiek mówiący po polsku, twierdzący że jest domokrążcą i że sprzedaje opony do rowerów. Kaczmourz Peter Mross był bardzo kontaktową osobą, mówił też po polsku, rozpoczął więc z nim rozmowę. Szybko wyczuł, że przybysz coś ukrywa. Okazało się po dłuższej rozmowie, że mężczyzna ucieka przed Gestapo i szuka schronienia.

Kaczmourz ukrył więc mężczyznę. A że gospoda ma kilka ciemnych i głębokich piwnic oraz przepastne strychy – ukrył go w domu. Mężczyzna ten pochodził z Sosnowca i nazywał się Roman Kuśmierski.

Nawet Gestapo przeszukujące wkrótce dom, go nie odkryło. Gestapo robiło wtedy często rewizję w gospodzie i masarni, sprawdzając, czy nie wykonuje się zabronionych wtedy ubojów własnych i czy masourz nie handluje na czarno. Kuśmierski wkrótce ucieka dalej, zostaje jednak aresztowany, o czym mówią jego wspomnienia. Jest torturowany przez Gestapo w więzieniu w Mysłowicach, następnie przeniesiony do Gross Rosen i Mauthausen.

Nagle krótko po zakończeniu wojny, gdy Kadłub znalazł się w granicach państwa polskiego, podjeżdża pod gospodę luksusowy Landauer, a w nim Roman Kuśmierski z towarzyszącą mu Niemką u boku. Mówi, że jest szefem Urzędu Bezpieczeństwa w Lądku-Zdroju. Mówi: „Pjetrze, jakby ci się krzywda działa, to daj znać”. No to żona Petra, Johanna, mówi Kuśmierskiemu, że jej brat przetrzymywany jest w więzieniu w Strzelcach. Kuśmierski biegnie do Petra, i krzyczy: „ty śpisz a twój szwagier uwięziony!”. Od razu jadą obaj do Strzelec i natychmiast uwalniają szwagra.

Peter Mross miał chyba sentyment do uciekinierów. Zaraz po wojnie bowiem ukrywa z dwa lata właściciela cegielni w Krasiejowie, Gawlika. Ale po tym, jak w jednym z pokoi gospody kwateruje się milicjant, Gawlik ucieka dalej.

Na zdjęciu glejt wystawiony przez Kuśmierskiego na wypadek jakiś problemów oraz legitymacja Petra Mrossa uprawniająca do handlu bydłem.

P.S.

Dnia 10.03.2022 dotarła wiadomość z obozu Gross Rosen o wynikach kwerendy dotyczącej Romana Kuśmierskiego:

” […] po przeprowadzeniu kwerendy w zasobie archiwum Muzeum Gross-Rosen informujemy:

Roman Kuśmierski  syn Walentego urodził się 09. 08. 1925 roku w Dąbrowie Górniczej.

W dokumentach występują różne dane dotyczące jego dziejów w okresie II wojny światowej:

MGR-A; sygn. 5011/DP-A- ankieta byłego więźnia – aresztowany 15.03.1941 roku za przynależność do AK.

Przebywał w KL Mauthausen.

W KL Gross-Rosen osadzony 06.03.1942 roku numer 30567; pracował w kamieniołomach.

Przebywał w filiach Landeshut  do 05. 05. 1945 roku; w trakcie ewakuacji dotarł do Libau.

MGR-A; sygn. 125/L. 45716/MF-  pismo PCK w Warszawie–  aresztowany 06. 03. 1942 roku.

W KL Gross-Rosen osadzony 19. 04. 1944 roku ( ta data raczej jest właściwa  ponieważ  według  Chronologii  transportów i numeracji więźniów KL Gross-Rosen numer 30567 został wydany więźniowi przybyłemu  transportem  z Radomia, Kielc i Częstochowy).

Przebywał w filii Landeshut.”

Joanna Ania Mrohs

W roku 1730 Kadlub jest jeszcze osadą w zalesionej i bagnistej dolinie silnie meandrującej rzeki Jemielnicy – co pokazuje mapa powyżej. Gdzie okiem sięgnąć – czerwonawe błoto. Błoto to jednak okazuje się być naszym złotem. Bo w tym błocie jest ruda żelaza, którą można przetopić na stal. Wiedzieli o tym już germańscy hutnicy, którzy 2000 lat temu w dolinie rzeki Jemielnicy założyli osady hutnicze i produkowali broń na potrzeby wojen z Cesarstwem Rzymskim – zostawiając pokłady żużla, które w latach 1970tych odkryją w Kadłubie archeolodzy. Ale to już inna historia.

Setki lat żelazo przetapiane było w prymitywnych piecach dymarkowych. Na zdjęciu ostatni piec dymarkowy na Górnym Śląsku pracujący w Tworogu do około 1790 roku, należący do hrabiego Colonna.

Pierwsza wzmianka o takim piecu w Kadłubie pochodzi z 1558 roku, kiedy to hrabia Borinski von Nostropitz posiada w Boryczy hutę żelaza, którą wkrótce przeniesie do Kadłuba.

Jednakże prawdziwą rewolucją będzie wybudowanie w Kadłubie wysokiego pieca, który pozwala na produkcję stali na przemysłową skalę. Skąd przyszła technologia wysokiego pieca. Tu pewne wskazówki dają księgi kościelne, które wspominają, że w latach 1740-1763 mistrzem hutniczym był Jacob Anderwald ze Styrii, regionu, który w 17 wieku był centrum technologicznym Europy, jeżeli chodzi o produkcję stali.

Pierwsze wysokie piece nie były tak duże, jak obecne. Ten Kadłubski w 1718 roku miał prawdopodobnie wysokość około 6 metrów i podstawę o długości 3m.

Jak wyglądał nasz zakład produkcji żelaza?

Pierwszym ważnym budynkiem był budynek namiarowania, czyli przygotowywania wsadu do pieca. Ważono tam składniki według ścisłej receptury. Najważniejszym był jednak piec. W szczycie pieca znajdowała się gardziel, do której prowadziła rampa, po której pracownicy transportowali i warstwami wsypywali składniki wsadu: rudę żelaza zbieraną z kadłubskich pól, węgiel drzewny wypalany przez lokalnych węglarzy oraz kamień wapienny, sprowadzany np. z Kamienia Śląskiego. Dodatek wapnia miał za zadanie, że ziemia, będąca składnikiem rudy żelaza, w chwili wytopu zbrylała się do postaci żużla. U dołu pieca znajdował się gar, gdzie zbierało się stopione żelazo, które było po wytopieniu spuszczane. Obok otworu do spustu surówki żelaza znajdował otwór, przez który miechy napędzane kołem wodnym w Jemielniczance wtłaczały powietrze, konieczne do uzyskania odpowiedniej temperatury wytopu. Spust następował do tzw. łoża rozlewniczego, czyli wgłębień uformowanych z piasku, do których spływała spuszczana surówka i zastygała w kawałki metalu (kęsiska), przeznaczone do dalszej obróbki. Uzyskana surówka była jednakże krucha, ze względu na zawartość węgla, i należało ją dalej obrobić. Do tego celu służyły fryszerki, czyli piece, gdzie surówkę wielkopiecową nadtapiano i nadmuchiwano powietrzem za pomocą miechów napędzanych kołem wodnym, co powodowało wypalanie węgla. Kadłubski zakład posiadał także młot napędzany kołem wodnym, gdzie kowale wykuwali stal do postaci prętów, które można było już sprzedać.

Mała ale przemysłowa

Mimo że mapy pokazują w roku 1730 Kadłub jako osadę leśną, nasza miejscowość miała wtedy stricte przemysłowy charakter. Pokazuje to kataster karoliński z 1723 roku, czyli spis mieszkańców i podatki, które muszą płacić.

Na 20 podatników, 1 był sołtysem (Adalbert Knap), 3 zagrodników wolnych (Peter Steindor, Barthel Klischt vel Klyszcz, Balzer Kalla), 3 chałupników (George Pasterak vel Pasternok, Blasius Schwietz, Jochem Jochemczik), 4 węglarzy (Paul Purda, Michael Glick, Thomas Schawel, Martin Kalla), 4 wytapiaczy (Mathias Spaleck, Andreas Duda, Johann Brandela, Mathias Piessa), 3 kowali (Johann Bomba, Johann Koziel, Johann Kuczmann – który w księgach kościelnych widnieje jako mistrz hutniczy), Greger Kolodziejczick karczmarz i George Zulka młynarz.

Czyli 11 mieszkańców pracowało na rzecz huty, nie było ani jednego kmiota, co może świadczyć o tym, że nie było jeszcze wystarczająco dużo wykarczowanych pól wokół huty.

Mimo małych rozmiarów, w Kadłubie musiał być spory ruch w związku z transportem wyrobów czy dostawą materiału wsadowego. Bowiem już z roku 1708 istnieje wzmianka, że w Kadłubie jest karczma, którą Heinrich von Peterswald sprzedaje Dorothei Kolodziejczyk. Patrz wpis poprzedni tutaj

Jak działała huta w Kadłubie?

Najpierw konieczne było przygotowanie lub sprowadzenie materiału wsadowego. Kopaczee kopali na okolicznych bagnach rudę darniową lub później rudę żelaza z Tarnowskich Gór, węglarze produkowali węgiel drzewny. Do oczyszczenia wytopu dodawało się do wsadu piecowego kamienie wapienne, które były dostarczane przez okolicznych chłopów. Dowodem tego jest dokument z 1803 roku mówiący o ugodzie pomiędzy Johannem Grafem von Tenczin a wolnymi chłopami z ówczesnej miejscowości Rosmierz. Paragraf 15. tejże ugody mówił, że każdy chłop miał obowiązek zabrać z Kadłuba 3 sztuki suchego drewna na stemple, o długości siedmiu i pół łokcia ( 1 łokieć = ok. 600mm; miara ta obowiązywała Prusach do zjednoczenia Niemiec w 1871 roku)  i dostarczyć do Tarnowskich Gór. Tam miał załadować dwa kubły rudy i dostarczyć do wysokiego pieca w Kadłubie. Chłop otrzymywał zapłatę jak za trzy dni robocze. Paragraf 16. ugody mówił, że chłopi w miesiącu czerwcu i lipcu musieli z rana nazbierać 2 kubły kamieni wapiennych i zawieźć po południu do Kadłuba. W pozostałych 10 miesiącach trzy kubły.

Wysoki piec działał w sposób ciągły. W jego 150 letniej historii pracowało przy nim średnio 20 robotników. Zespołem kierował mistrz hutniczy, sprawy księgowe prowadził sekretarz. Czasami wspominany jest też mistrz fryszerski. W zakładzie pracowali także kowale, którzy na młocie obrabiali uzyskaną surówkę żelaza do postaci prętów i innych wyrobów. Zakład zatrudniał także wielu pomocników. Ważnym elementem produkcji był węgiel drzewny. Całe rzesze węglarzy wycinały więc pobliskie lasy i przerabiały drewno w mielerzach na węgiel drzewny.

Jaka była wydajność naszej huty? Pokazuje to statystyka Carnalla z 1855 roku:

Huta Malapane produkowała 13000 cetnarów na rok. Pracowało w niej 10 pracowników przy wysokim piecu, 22 formierzy, 40 fryszerów, 11 walcowników, 75 w warsztacie budowy maszyn. Razem 160, dodatkowo 49 robotników dziennych i węglarzy, co daje 209. Urzędników nadzorujących było 16.

A prywatne huty?

Collonowska (Spółka Minerwa) posiadała wydajność 19400 cetnarów i 56 pracowników.

Kadlub (Strachwitz) posiadała wydajność 20 000 cetnarów i 12 ludzi.

Ligota Czamborowa (Strachwitz) posiadała wydajność 18000 cetnarów i 11 pracowników.

Krizankowitz (Bethusi) posiadała wydajność 13200 cetnarów 18 pracowników.

Huta kadłubska, jak każda inna, przyciągała przez lata specjalistów od wytopu żelaza. A wyręb lasów zostawił wolne połacie ziemi, które zasiedlali koloniści. Tak też powstała dzielnica Banatki. Te czynniki powodują nagły przyrost ludności naszej miejscowości. W roku 1750 w Kadłubie jest tylko 10 zagród, w 1774 roku Kadłub ma około 200 mieszkańców, z czego 20 zatrudnionych jest w hucie. W 1791 stoi już folwark hrabiowski (dziś zabudowania wokół starego nadleśnictwa, które było pierwotnie zamkiem myśliwskim), wielki piec, 2 fryszerki, mieszka 222 mieszkańców, istnieje też kopalnia rudy żelaza. W roku 1822 istnieje dodatkowo szkoła katolicka, 1 leśniczówka, tłuczkarnia żużla, mieszka 287 mieszkańców.

W roku 1840 Kadłub już ma już prawie 900 mieszkańców. W 1871 już 1000 osób mieszka w Kadłubie, z czego urodzeni w Kadłubie to 825, 7 ewangelików, 6 żydów. Czyli w przeciągu 100 lat liczba mieszkańców zwiększa się ponad czterokrotnie!

Niezwykle ciekawym źródłem informacji o mieszkańcach są księgi kościelne. Proboszcz miał obowiązek we wpisach o chrztach, ślubach czy pogrzebach, informować, jaki stan czy zawód miał mieszkaniec. I stąd też wiemy, że wysoko wykwalifikowani pracownicy byli pozyskiwani początkowo z zagranicy, np. w 1747 mistrzem hutniczym jest Gregory Krigar (Jura Grigar) z Czech, w 1762 roku Jacobus Anderwald ze Styrii, w 1763 roku Mathias Wszudybył z Czech, Simon Maywalder jest kowalem, ale w roku 1772 już sekretarzem huty. W roku 1779 umiera Valentin Kutzmann, magister fericudina (mistrz hutniczy) w wieku 70 lat. W roku 1792 Fryszerem jest Johann Weyrauch. W roku 1794 umiera Thomas Czys – kowal ręczny z Polski.

Wiemy, że od brudnej roboty byli lokalni mieszkańcy, tak więc węglarzem w roku 1766 jest niejaki Grabolus, Smarzly, Steindor. Ładowaczem węgla jest Lipak. W roku 1780 węglarzem jest Petri Kiolbassa, Michael Mutz, Franz Urbańczyk z Osieka i Simon Pasternok z Kadłuba. 1798 umiera Martin Pasternok, kopacz rudy darniowej z Kadłuba.W roku 1788 wspominani są kowale na kuźnicy Jakob Duda i Mathias Watzlawczyk, obaj mieszkają w Kadłubie. Jednakże przez lata lokalni pracownicy nabywają wyższe kwalifikacje. Tak więc w roku 1831 Balthasarus Deja jest mistrzem hutniczym a w roku 1840 Franciskus Pawleta jest mistrzem fryszerskim w Kadłubie. A w roku 1852 Valentin Kalka jest kowalem w hucie.

Po 150 latach pracy historia naszej huty dobiega końca. Dogania nas postęp technologiczny. Pierwszy piece na koks Graf Reden wprowadził już wcześnie, bo w 1796 roku w Gliwicach. Jednakże ich ilość tych pieców była ograniczona. Dopiero, gdy w latach 1850tych wzrosły ceny na surówkę, rozpoczęto inwestycje w piece, i wybudowano ich 30 w krótkim czasie. Są one nowoczesne i osiągają wysoką wydajność i przez to niższą cenę surowca. Produkty z pieców na węgiel nie mogły z nimi już konkurować. Statystyki mówią o tym, że jeszcze w 1868 roku pracują piece na węgiel drzewny, np. w Kadłubie, Pyskowicach, Żędowicach, a także piec w Malapane (Ozimek), który przetapia rudy darniowe. Jednakże wkrótce zostają one zlikwidowane.

Potwierdzają to ponownie wpisy w księgach kościelnych parafii. Około roku 1858 przeprowadza się z Kadłuba Turawskiego do Kadłuba strzeleckiego Sebastian Adamietz. Pochodzi on z rodziny młynarzy Trzęsiny koło Kadłuba Turawskiego, a zaraz obok jego młyna stała kuźnica. Więc prawdopodobnie już z domu wyniósł fach młynarski i hutniczy. W Kałubie już rodzi mu się córka Mechtilde. We wpisie o chrzcie proboszcz skrupulatnie zapisuje zawód ojca – jest on mistrzem huty w Kadłubie. Rodzą się kolejne dzieci Sebastiana – mistrza hutniczego. Aż w roku 1873 przy chrzcie córki Pauliny jest on już młynarzem. Te wpisy wskazują na około rok 1870, kiedy zlikwidowana została huta w Kadłubie. Ta data pokrywa się informacjami w starych dokumentach z młyna Adamietz, które mówią o tym, że mechanizm kuźni rodzina Adamietz przerobiła na młyn.

Opis starego napędu kuźnicy w aktach prawa wodnego.

Natomiast zgodnie z przekazem ustnym rodziny Adamietz, mechanizm napędowy starej kuźnicy a potem młyna miał 6 kół wodnych. Przebudowa na młyn nastąpić miała w latach 1860-tych. Do roku 1908 jako napęd służyły dwa koła o średnicy 4,5m i szerokości 1,8m, które były wprowadzane w ruch za pomocą wody przepływającej w korycie pod kołami. Po pożarze w 1908 roku w miejsce kół młyńskich zamontowano turbinę Francisa, która generowała prąd. Z tego prądu korzystała np. pobliska masarnia, zasilając chłodnię. Ruiny wielkich pieców i fryszerek stały na Piecu jeszcze po wojnie a w całym Kadłubie można do dziś znaleźć charakterystyczny żużel – pochodną wytopu.

Schemat zamontowanej turbiny Francisa, która generowała prąd.

Z Kadłuba pochodzą sami fajni ludzie. Prawie … bo jest też Martin Mroz, bandyta, bydłokrad, oszust, zabity z rąk ludzi szeryfa w El Paso w 1895 w wieku 33 lat.

Ale wróćmy do początku … 12 lutego 1837 roku rodzi się w Kadłubie Valentin Mrosz, jego rodzice to komornik Franciskus Mrosz i Maria córka Andreasa Szczeponek. Komornik to kategoria mieszkańców wsi, którzy mieszkali komorą (zazwyczaj cała rodzina w jednej komorze/izbie) u rolnika lub zagrodnika. W zamian za komorę pomagali w gospodarstwie.

Jednakże będzie mu dorastać w ciężkich czasach na Górnym Śląsku. Na wschodnim krańcu Prus, Górnym Śląsku, panuje bieda, zacofanie, brak ziemi, wyzysk właścicieli ziemskich, choroby dziesiątkują ludność, obowiązują wysokie podatki. Wielu z naszej okolicy rusza więc do Ameryki, gdzie obiecano im ziemię – on też. W 1859 roku już w San Antonio Valentin Mrosz żeni się z Barbarą córką Laurenza Plocha, także emigrantką ze Śląska, a dokładnie z Osieka. Mają kilka dzieci, drugie z nich rodzi się 15.11.1861 roku i dostaje imię Martin. Mały Martin dorasta w otoczeniu samych Ślązaków. Jego ojciec Valentin i dziadek Laurenz (urodzony w Suchej) byli aktywnymi budowniczymi lokalnej szkoły i kościoła w Cottage Hill, niedaleko St. Hedwig. Martin jako dziecko miał zapewne za zadanie uczenie się pisania, liczenia i modlitw, prawdopodobnie zarówno po polsku i po niemiecku. Miał w końcu zostać jak ojciec porządnym śląskim chłopem. Jednakże on ma inne plany. W tym czasie żywa była w tamtych okolicach legenda kowbojów, którzy poganiając ogromne stada bydła przeżywali fantastyczne przygody, spotykali dzikich Indian i oglądali egzotyczne miejsca. Jako młody chłopak zafascynowany tą wizją zatrudnia się, jak wielu jego kolegów, jako kowboj na południu Teksasu w rejonie zwanym wówczas „krowi kraj”. Tam dopiero uczy się angielskiego. On i jego śląscy kumple, Sam Kravitz, Simon Kosub i Michael Dylla, wpadają wtedy na pomysł, znany wówczas dobrze, żeby wyłapywać ze stad nieoznakowane krowy i znakować je swoim własnym znakiem, i tak zbudować sobie własne stado. Proceder był oczywiście nielegalny. Niektórzy co bardziej sprytni potrafili tak znakować zwierzę, że znikał poprzedni znak prawowitego właściciela. I tak już w 1870 cała czwórka zostaje oskarżona o kradzież bydła. Kolejnym kompanem, który jeszcze bardziej pogrążył Martina w przestępstwie, był poszukiwany przez wymiar sprawiedliwości za brutalne czyny i zabójstwa Elic Tulic a.k.a. Alex Tudyk. Po aresztowaniu Tudyka, Martin znajduje zatrudnienie jako szef stada VVN Cattle Company of Seven Rivers w Nowym Meksyku.

Tam dorabia się fortuny, znakując nielegalnie bydło i tworząc własne stado, podczas gdy pędzi stado swojego pracodawcy do Kansas czy Wyoming. Mimo iż był znany z tego, że świetnie władał rewolwerem, brak dowodów, że kogoś zabił. Raz tylko wyzwał na pojedynek Boba Forda, tego, który zabił Jesse Jamesa. Martin się bogacił, kupił ziemię w Nowym Meksyku i Kolorado, skupywał także stada innych kowbojów. Popełnił następnie błąd, który kosztował go życie – ożenił się z Helen Beulah, damą uprawiającą najstarszy zawód świata.

Martin, ścigany przez prawo, ucieka do Meksyku, gdzie w Juarez zostaje aresztowany. Jego żona zatrudnia Johna Wesleya Hardina, dopiero co zwolnionego z więzienia bandytę, który postanawia zostać adwokatem i ma uzyskać ekstradycję Mroza. Jednakże Hardin i Helen Mroz nawiązują romans. Martin Mroz, usłyszawszy o zdradzie małżonki, wpada w szał i postanawia wrócić, żeby odzyskać żonę, pieniądze i rozliczyć się z konkurentem. Ginie jednakże w chwili przekraczania granicy z rąk ludzi szeryfa.

Legenda mówi, że zabito go na zlecenie samego Hardina, który chciał przejąć majątek Mroza. Helen Belulah Mroz podobno nie smuci się śmiercią męża, ale kochankiem też długo się nie nacieszyła. Hardin zostaje zabity przez szeryfa Selmana sześć tygodni później.

źródła

George Scarborough: The Life and Death of a Lawman on the Closing Frontier. Robert K. DeArment

Za roczne wynagrodzenie nauczyciel w Kadłubie nawet nie kupił by konia roboczego. Kiedy? W 1806 roku

Z okazji dnia nauczyciela przeniesiemy was w czasie: do szkoły w Kadłubie w roku 1806. Wtedy to – 6 marca – odbyła się wizytacja nowo założonej szkoły. W uzgodnionym terminie stawili sołtysi i sędziowie wiejscy obu gmin należących do szkoły, czyli Kadłuba i Osieka, oraz 94 dzieci.

Mimo, że nauka rozpoczęła się dopiero na św. Michała (29 września), zapewniono jednakże wizytatorowi, że młodzież jest pilnie nauczana przez tutejszego nauczyciela. 32 dzieci potrafi już porządnie pisać, 40 literuje a 22 zna litery. Osiem dzieci piszących już sprawnie naucza dzieci kolejne. W sztuce liczenia uczniowie znają podstawy, dzieci liczące poprowadzono do miliona. Dzieci uczone są też dwa razy w tygodniu śpiewu. W tym celu wyposażone są w książki zgodnie z przepisami. Nauczyciel szkolny pilnie wypełnia swój urząd, wpajając dzieciom zachowanie czystości, dobre obyczaje i porządek, rozumie istotę urzędu nauczyciela i w przyszłości pragnie kształcić się, złożyć egzaminy i odbyć praktyki w seminarium nauczycielskim w Ober Glogau.

Pomiędzy nauczycielem a obiema gminami, Kadłubem i Osiekiem, zawarto poniższy kontrakt, który obejmował:

Roczne wynagrodzenie wynosi 28 talarów i 24 szylingi. (koń kosztował 25 talarów)

Zboże – 15 szefli (szefel około 50l)

Jęczmień – 2 szefle

Kartofle 6 szefli 3 kwarty

Kapusta – 2 miary

Sól – 2 garnce

oraz wolne paszenie jednej krowy latem, a zimą pasza dla niej. 3 stogi i 8 snopków słomy i tyle samo siana.

Wizytator zauważa, że tutejszy budynek szkoły jest przepisowy i został wybudowany w tym roku, nie wymaga więc napraw.

Jako że nie było już nic do wniesienia do protokołu, a ze strony nauczyciela i obu gmin nie zgłaszane są żadne pretensje, protokół zatwierdzono, przeczytano obecnym i podpisano przez nich.

Podpisy złożyli:

Thomas Mantzyk nauczyciel

XXX [niepiśmienni się tak podpisywali] Michael Kałka sołtys z Kadłuba

XXX Johann Lipok sędzia wiejski z Kadłuba

XXX Woitek Marzok sołtys z Osieka

XXX Jacob Urbańczyk sędzia wiejski z Osieka

XXX Joseph Koyik przewodniczący szkolny

XXX Johann Kałka przewodniczący szkolny

p.s. ich dzieci już będą potrafiły się podpisać

Ogólna Gazeta Żydowska w roku 1854 donosi o wyjątkowym mieście – Strzelcach Wielkich.

***

Prusy. Strzelce Wielkie (Śląsk), 23 grudnia. (wiadomość prywatna).

W przeciwieństwie do ogólnych dążeń rozdziału konfesji pozwalam sobie opisać moje miasteczko, które wedle mojej wiedzy jeszcze nie było opisywane na łamach niniejszej gazety. Już od najdawniejszych czasów panuje tutaj przyjazna wzajemna tolerancja pomiędzy chrześcijanami a żydami, gdzie ci ostatni stanowią znikomą mniejszość. Szeroko rozpowszechniona choroba nienawiści  wobec żydów tutaj w naszej okolicy zaraziła tylko niewielu, i tak już cierpiących na psychiczne niedomaganie. Fanatyczni księża i nietolerancyjne urzędy są u nas zjawiskami znanymi wyłącznie z nazwy a nie z praktyki.

Autor chciałby tutaj opisać kilka przykładów dobrego współżycia. Podział drewna i żywności dla biedaków miejskich uwzględnia też biedaków z mniejszości żydowskiej. Tutejsza resursa mieszczańska (miejsce spotkań mieszczan) nie wyklucza żydów, wręcz przeciwnie, wielu w niej aktywnie działa. W corocznych wyborach deputowanych ds. podatku od działalności gospodarczej zazwyczaj zostaje wybieranych także kilku żydowskich przedsiębiorców.

Już 40 lat temu żyd pełnił urząd radnego i administratora miejskiej kasy komunalnej, i od tego czasu w radzie gminy znajduje się kilka osób naszego wyznania.

Co więcej, strzelecki batalion ma żydowskiego sekretarza, który cieszy się przychylnością swoich zwierzchników.

Interesująca może być też wiadomość, że młody żydowski lekarz jest lekarzem znaczącej instytucji karnej, zbudowanej przy drodze do Szymiszowa, co potwierdza otrzymane już zaświadczenie o objęciu stanowiska wystawione przez królewskiego ministra.

Na koniec uwaga, że w Izbicku, wsi leżącej w niniejszym powiecie, żyd jest od dwóch lat sołtysem.

t.

Sto lat temu, w 1921 roku, ktoś namówił młodych chłopców z naszej okolicy do bitwy w imię interesów wielkiej polityki. Chodziło o pieniądze. O zakłady przemysłowe i kopalnie Górnego Śląska, które należało przejąć, aby czerpać z nie zyski.

Jak zwykle w takich sytuacjach, największą ofiarę ponoszą ci na dole, którzy giną w walce, i ich rodziny. Skutkiem konfliktu, zwanego powstaniami śląskimi lub polskimi, była śmierć porwanych do walki dwudziestolatków, ale także i przypadkowych osób. Polegli i zabici byli ze Strzelec i okolicy, na pewno się znali. Stanęli jednakże po przeciwnych stronach konfliktu.

Świadectwa tamtych tragedii można znaleźć w księgach zgonów, np. parafii w Strzelcach Opolskich, wtedy Wielkich.

Oto one:

5 maja poległ w Strzelcach Wielkich w walce w polskim powstaniu Angelo Brevi, 21 lat, żołnierz włoski,  pochowany 7 maja w Strzelcach Wielkich.

5 maja został ciężko ranny Franz Gaida powstaniec polski, robotnik, lat 28, umarł 6 maja i pochowano go w Strzelcach 9 maja.  

5 maja został zastrzelony przez powstańców polskich podczas podróży służbowej Paul Kiwus, kontroler przewodów trakcyjnych, lat 63, pochowany 8 maja w Strzelcach Wielkich.

5 maja zginął podczas powstania polskiego Josef Praschka, rolnik z Suchych Łanów, lat 24, pochowany w Strzelcach Wielkich 9 maja.  

26 maja w okolicach Boryczy jako powstaniec polski zginął Theophil Paisdzior, lat 21, robotnik z Adamowic, pochowany w Strzelcach 29 maja.

2 czerwca ranny został w walce z powstańcami polskimi  i zmarł Johann Mrochen ze Starej Schodni, pochowany 5 czerwca w Strzelcach Wielkich.

4 czerwca został ranny koło Rokicia (dziś część Raszowej) od odłamka granatu Gerhard Heisig, lat 20, registralor, umarł w transporcie z Krapkowic do Prudnika, tam pochowany 7 czerwca i potem sprowadzony i pochowany w Strzelcach 28 czerwca.

7 czerwca zginął Georg Stróżetzki, strażnik więzienny, lat 24, pochowany 10 czerwca w Strzelcach Wielkich, zastrzelony w granicach miasta przez Polaka.

15 czerwca w Kalinowicach zginął w walce Alois Pawlitzki, lat 18, robotnik w kamieniołomie, syn Johanna i Thekli z domu Kotyrba, pochowany 18 lipca w Strzelcach Wielkich.

5 czerwca pochowany zostaje 21-letni Krawczyk Paul, uczestnik powstania, pochodzący z Sucho Dańca a zmarły w lazarecie w Strzelcach.

Księgi parafii Rozmierz, obejmującej także Kadłub, Grodzisko, Osiek, Suchą, rejestrują trzy zgony związane z powstaniem. Są to trzej młodzieńcy 21letni walczący po stronie polskiej: Michael Schlappa i Valentin Schulz z Rozmierki, Peter Richter z Osieka (Richter ginie w walkach pod Żyrową).

W aktach USC Izbicko są takie wzmianki:

Johann Hurek z Boryczy, lat 20, syn Mathiasa, zostaje zabity 26 maja przy słupie stodoły w swoim gospodarstwie przez powstańców strzałem z broni.

Jakob Kalla, lat 63, zostaje zabity w swoim mieszkaniu w Boryczy 6 czerwca przez uczestników powstania strzałem z broni.

Franz Smolorz, lat 19, z Suchodańca, syn Johanna Smolorza, zostaje zabity przez powstańców strzałem z broni 1 czerwca na terenie między Suchodańcem a Grodziskiem.

Michael Gawlik, lat 64, zabity przez polskich powstańców 1 czerwca w Suchodańcu.

Maximilian Zwierzina, lat 22, zamieszkały w Krośnicy, zastrzelony przez powstańców 26 maja w Krośnicy na własnym podwórku.

Urząd Stanu Cywilnego w Jemielnicy rejestruje tylko jeden zgon, 21letniego młynarza z Jemielnicy Richarda Smiatek.

Niech zmarli będą przestrogą.

Cholera pojawiła się na Śląsku w grudniu 1872, przyniesiona z Austrii, przez robotników tam pracujących (1600 pruskich robotników pracowało w austriackich hutach i kopalniach). Rozważano wówczas zamknięcie granic, ale pozbawiło by to rodziny środków do życia, więc rejencja opolska zawarła umowę z austriackim rządem krajowym w Opawie, że chorzy leczeni będą na miejscu a nie w rodzinnej miejscowości, co doprowadziło do wygaśnięcia cholery.

Choroba wróciła w 1873 roku, najpierw w rejencji wrocławskiej i powiecie raciborskim.  Rejencja opolska podjęła więc szereg środków, np. kontrole flisaków, zakaz pielgrzymek, procesji, odpustów, zgromadzeń. Landrat strzelecki zabronił targów, zarządzono kontrole i zatrzymania włóczęgów, żebraków, zakaz zabaw, zakazano handlu obwoźnego i gałganiarzy.  Mimo obostrzeń, choroba postępowała. Pojawiła się w powiecie raciborskim, kozielskim, następnie w przemysłowej części Górnego Śląska. Aż w lipcu 1874 dotarła do Kadłuba. W ciągu miesiąca umierają 24 osoby, w niektórych przypadkach całe rodziny. Choroba tak szybko zabija, że nie nadążano z grzebaniem zmarłych. Kadłubskie ofiary cholery grzebano na specjalnym cmentarzu cholerycznym, do dziś zwanym Choleraberg. Zmarłych grzebał jedyny odważny Michael Kalka. W nocy zwoził ciała w trumnach, grzebał w dołach i posypywał wapnem. Osoby najbliższe nie brały udziału w pochówki ze strachu przed chorobą.  

1874 rok jest rokiem gdy Kadłub pojawia się w światowej prasie, niestety z tego smutnego powodu. Ogólna Wiedeńska Gazeta Medyczna donosi 11 sierpnia 1874 roku (obraz wyżej): „Z Breslau (Wrocław) donoszą, że cholera objawiła się w przerażający sposób w Gross Stein (Kamień Śląski) koło Gogolina, miejscowości Kadlub (Kadłub) i Boritsch (Borycz) i zebrała już tragiczne żniwo. Doktor Bruck z Gross Strehlitz (Strzelce Wielkie) wydał rozporządzenie choleryczne, w którym opisuje fakt, że po tym jak cholerę w miejscowości Lazisk (Łaziska) i Gonschiorowitz (Gąsiorowice ), przywleczoną przez osoby i ich ubrania z zakażonych terenów przemysłowych, udało się ograniczyć do kilku pojedynczych ognisk, w toku ostatniego tygodnia wystąpiła intensywnie w miejscowości Kadlub, Boritsch i Gross Stein. W pierwszych dwóch miejscowościach choroba została przywleczona przez handlarza gałganami, a miejscowość Gross Stein zapłaciła wysoką cenę za przyjęcie kobiety z Kadłuba, która zachorowała na polu. Od 24 do 31 lipca zmarło już 41 osób, co daje 5 procent mieszkańców.”

W księgach kościelnych znajdujemy skrupulatny opis zmarłych. Wszyscy zmarli są z Kadłuba, pierwszy zgon następuje 19 lipca 1874 roku. Ostatni 28 sierpnia. Księgi zgonów zawierają adnotację, że zmarli zostali pochowani na cmentarzu cholerycznym w Kadłubie (Kadłub należał wtedy do parafii Rozmierz, a zmarłych Grzebano w Grodzisku).    

 Obraz księgi zgonów, z prawej rubryka z adnotacją o przyczynie zgonu (cholera).    

Lorenz Szczeponek z Kadłuba, 52 lata, chałupnik, pozostawił wdowę Franciskę i 4 dzieci: Francisca 24, Martha 13, Maria 11, Anton 6

Franz Johna z Kadłuba, pasterz, 54 lata, pozostawił wdowę Marthę z domu Kuczera i dzieci: Maria ½, Johann 7, Franciska 14, Victor 11

Mathias Szefcik kowal i chałupnik, 50 lat, pozostawił żonę Agnes z domu Cebulla i 5 dzieci: Maria 24, Anna 22, Josef 18, Johann 14, Emanuel 13

Martha, żona pachołka z majątku Andreasa Adlera z domu Hontzia alias Honsisko, wiek 29 lat, pozostawia wdowca i 2 dzieci, Hedwig 1 i Johann 3 (dopisek: Johann zmarł także i został pochowany z matką w jednej trumnie)

Johann, jej ślubny syn, wiek 3,5 roku

Franz, ślubny syn komornika Bernharda Lassoncik i Franciski Mros, 14 lat

Maria żona komornika Antona Katerla, 38 lat, pozostawia wdowca

Anton Ploch, chałupnik, 43 lata, pozostawia wdowę Franciskę i dzieci z pierwszego małżeństwa: Johann 20, Joseph 18, Franz 17, Jacob 9, Franciska 6

Johann ślubny syn chałupnika Stanislausa Mokwa i Josefy Duda, 4 lata

Josepha ślubna córka chałupnika Johanna Mrós i Marii z domu Lika, 48 lat, zostawia dzieci: Johanna 22, Joseph 10.

Anton Orlik, strażnik krów, 59 lat, pozostawia wdowę Mariannę i dzieci: Maria żona Floriana Bieniek 27, Paulina 17, Anna żona Augusta Bieniek 25.    

Paulina ślubna córka chałupnika Stansilausa Mokwa i Josephy Duda, 19 lat

Paulina ślubna córka Antona Orlika, nadzorcę krów, 17 lat

Emmanuel, ślubny syn zmarłego chałupnika Mathiasa Schefcik, 13 lat

Franz Koj, chałupnik, 52 lata, pozostawia żonę Catharinę i dzieci: Franciskę 30, Andreas 27, Helene 24, Marianna 21, Johann 19, Julian 16, Simon 12, Pauline 10.   

Florentina ślubna córka chałupnika Johanna Koprek i Susana Sklorz, 13 lat

Josepha, ślubna córka powyższego, 4 lata

Victoria, ślubna córka powyższego 2 lata

Martin Rej, syn komornika Adama Rej i Johanny z domu Hasterok, 1 rok

Marianna Koprek, córka chałupnika, 9 lat

Marianna Wischniowski, komorniczka, 55 lat

Johann Kuczera, syn chałupnika, 5 lat

Simon ślubny syn chałupnika Franza Koja i Cathariny Wojtynek, 12 lat

Josepha, wdowa po zmarłym wycużniku Haitor, 52 lata, pozostawia dzieci: Andreas (w Kotulinie), Leopold (w Staniszczach Wielkich), Carolina 17 (w Kadłubie), Martha (u Andreasa), Lorenz (Kadłub).    

W miejscu pochówki, zwanym do dziś Choleraberg stoi krzyż.

autor: Joanna Mrohs